🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:15:54 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दूष्य
dūṣya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कपड़े का घर (तम्बू) (2.6.121) वस्त्रवेश्म
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दूष्य १ वि॰ [सं॰]
१. दोष लगाने योग्य । जिसमें दोष लगाया जा सके ।
२. निंदनीय । निंदा करने योग्य ।
३. तुच्छ ।
४. राज्य को हानि पहुँचानेवाला (मनुष्य) ।
दूष्य २ संज्ञा पुं॰
१. कपडा़ । वस्त्र । तंबू । खेमा ।
३. पीव । पूय (को॰) ।
४. विष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. दूष्य mfn. corruptible, liable to be soiled or defiled or disgraced or ruined, MBh.; Kām.
reprehensible, culpable, vile, bad
दूष्य m. wicked man, a villain, R.; Kām.
दूष्य n. matter, pus
poison, L.
2. दूष्य n. a tent, Śiś. v, 21
clothes or a kind of cloth, cotton, calico, Divyāv. (cf. कल्प-, दूर्श and दूश्य)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (489,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दूष्य a. [दुष् कर्मणि ण्यत्] 1 Corruptible. --2 Condemnable, culpable, blamable. --ष्यं 1 Matter, pus. --2 Poison. --3 Cotton. --4 A garment, clothes. --5 A tent; Śi. 12. 65. --ष्या Leathern girth of an elephant.
दूषक, दूषण, दूष्य &c. See under दुष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0573-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूष्य त्रि० दूषि--कर्मणि ण्यत् । १ दूषणीये “दूष्यं वचो मम पुनर्निपुणं विभाव्य” अनुमानदीधितिः । “राज्योपघातं कुर्वाणा ये पापाचारवल्लभाः । एकैकशः संहता वा दूष्यांस्तान् परिचक्षते” कामन्दकी० उक्ते २ राज्योप- घातके । ३ वस्त्रे ४ वस्त्रगृहे न० मेदि० ५ पूये न० हेमच० ६ हस्तिवन्धरज्ज्वाम् स्त्री हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3660,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दूष्यं, क्ली, (दूष्यते इति । दुष् + णिच् + “अचो- यत् ।” ३ । १ । ९७ । इति यत् । “दोषो णौ ।” ६ । ४ । ९० । इति उपधाया ऊत्वम् ।) वस्त्रम् । वस्त्रगृहम् । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ पूयम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २८८ ॥
दूष्यः, त्रि, (दुष + णिच् + यत् ।) दूषणीयः । इति मेदिनी । ये, ३१ ॥ (यथा, महाभारते । १२ । १६५ । ३२ । “स्त्रीरत्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् । अदूष्या हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्म्मतः ॥” निन्द्यः । इति त्रिकाण्डशेषः । ३ । ३ । ३१३ ॥ यथा, कामन्दकीयनीतिसारे । ६ । ९ । “राज्योपघातं कुर्व्वाणा ये पापा राजवल्लभाः । एकैकशः संहता वा दूष्यांस्तान् परिचक्षते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-738-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें