🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:13:35 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तुच्छ

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तुच्छ

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तुच्छ

अर्थ: खाली, शून्य, असार, मन्द

संस्कृत: पर्याय: शून्य, वशिक, रिक्तक, वितान

व्युत्पत्ति: तुद् + क्विप् = तुद् + छो + क (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तुच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तुच्छ (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातुच्छःतुच्छौतुच्छाः
द्वितीयातुच्छम्तुच्छौतुच्छान्
तृतीयातुच्छेनतुच्छाभ्याम्तुच्छैः
चतुर्थीतुच्छायतुच्छाभ्याम्तुच्छेभ्यः
पञ्चमीतुच्छात् / तुच्छाद्तुच्छाभ्याम्तुच्छेभ्यः
षष्ठीतुच्छस्यतुच्छयोःतुच्छानाम्
सप्तमीतुच्छेतुच्छयोःतुच्छेषु
सम्बोधनहे तुच्छहे तुच्छौहे तुच्छाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तुच्छ
तुच्छ
tuccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वितान (पुं॰/नपुं॰) (3.3.121) यज्ञ · विस्तार · मन्द
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुच्छ १ वि॰ [सं॰]
१. भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्य ।
२. क्षुद्र । नाचीज । उ॰—जिन्हें तुच्छ कहते हैं, उनसे भागा क्यों, तस्कर ऐसा?—साकेत, पृ॰ ३८८ ।
३. ओछा । खोटा । नीच ।
४. अल्प । थोड़ा ।
५. शीघ्र । उ॰— छिप्र सु सरवर तुच्छ लघु राजा रंभा सोइ ।—अनेकार्थ॰ पृ॰ ९८ ।
९. छोड़ा हुआ । त्यक्त (को॰) ।
७. गरीब । दरिद्र (को॰) ।
८. दयनीय । दुखी (को॰) ।
तुच्छ २ संज्ञा पुं॰
१. सारहीन छिलका । भूसी ।
२. तूतीया ।
३. नौल का पौधा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुच्छ mfn. empty, vain, small, little, trifling, BhP.; NṛsUp.; Prab.
तुच्छ n. anything trifling, ŚārṅgP. xxxi, 15
chaff, Uṇ. k.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुच्छ a. 1 Empty, void, vain, light. --2 Small, little, trifling. --3 Abandoned, deserted. --4 Low, mean, insignificant, contemptible, worthless. --5 Poor, miserable, wretched. --च्छं Chaff. --Comp. --द्रुः the castor-oil tree. --धान्यः --धान्यकः straw, chaff.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुच्छ न० तुद--सम्प० क्विप् तुदा व्यथया छति छो--क । १ पुलाके (तुष) २ हीने, उणा० । ३ शून्ये अमरः ४ अल्पे हेमच० । ५ शून्ये च त्रि० । “किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन [] नश्वरैः । अनर्थैरर्थसङ्काशैर्नित्यानन्दघरोदधेः” भाग० ७ । ७ । ३८ । ८५ नीलीवृक्षे ६ तुत्थायाञ्च भावप्र० । ७ मन्दे अलीके च त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3322-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुच्छं, क्ली, (तौति असारत्वं गच्छतीति । तु + “छोऽदिकचिभ्यां शुतुभ्यान्तु कित् पीपूङोः स्वश्चा ।” २ । ३३ । उणादिकोषटीकाधृतसूत्रात् छः स च कित् ।) पुलाकजम् । इत्युणादिकोषः ॥ भुषि इति भाषा ॥
तुच्छः, त्रि, (तुद् + क्विप् । तेन तं वा छ्यतीति । छो + कः ।) शून्यः । इत्यमरः । ३ । १ । ५६ ॥ हीनः । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, भागवते । ७ । ७ । ४५ । “किमेतैरात्मनस्तुच्छैः सह देहेन नश्वरैः ॥”) अल्पः । इति हेमचन्द्रः । ६ । ६२ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-631-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तुच्छ" आता है (59)
नीच जाति, गुण, कर्म या किसी और बात में घटकर वा न्यून । क्षुद्र । तुच्छ । अ…निकृष्ट बुरा । अधम । नीच । तुच्छअगण्य न गिनने योग्य । सामान्य । तुच्छक्षुद्रल (रोग और जानवर के लिये विशेषतः प्रयुक्त) मामूली । तुच्छ । बहुत छोटाअप्रभ कांति या तेजस्विताहीन । हतप्रभ । २, तुच्छ । नीचतृणप्राय तृणवत् । तिनके जैसा । तुच्छवानरापसद उपेक्षणीय । तुच्छओछा जो गंभीर न हो । जो उच्चाशय न हो । तुच्छ । क्षुद्र । छिछोरा । बुरा । खो…पोच तुच्छ । क्षुद्र । बुरा । निष्कृष्ट । नीचहेच तुच्छ । नाचीज । किसी गिनती में नहींअछोप पु वि॰ आच्छादनरहित । नंगा । नीच । तुच्छ । दीनअदना तुच्छ । छोटा । क्षुद्र । नीचउनवर पु वि॰ न्यून । कम । तुच्छगदाई तुच्छ । नीच । क्षुद्रजलील तुच्छ । बेकदरटुंच क्षुद्र । तुच्छ । टुच्चा । मुहा॰—टुंच भिड़ाना = थोड़ी पूँजी से काम करन…फोकट तुच्छ । जिसका कुछ मुल्य न हो । निःसार । व्यर्थहकीर जिसका कुछ महत्व न हो । बहुत छोटा । तुच्छ । नाचीजनगण्य जो गणना करेन के योग्य न हो । बहुत ही साधारण या गया बीता । तुच्छ । जैसे…नाचीज तुच्छ । पोचफोकरा पु वि॰ बेकार । निस्तार । तुच्छटुच्चा तुच्छ । ओछा । नीच । नीचाशय । छिछोरा । क्षुद्र प्रकृति का । कमीना । शोह…निरहेल † वि॰ अनादृत । तुच्छ । जिसकी कोई कदर न होबापुरा तुच्छ । जिनकी कोई गिनती न होसटरपटर छोटा मोटा । तुच्छ । हलका । जैसे,—सटर पटर काम करने से न चलेगाहेचपोच अदना । तुच्छ । मामूलीखुसटिया (प्रत्य॰)] खुसट का अल्पा- र्थक । तुच्छचमर सुरा गायअल्प थोड़ा । कम । न्यून । कुछअसार साररहित । तत्वशून्य । नि:सारदग्ध जल या जलाया हुआदूष्य दोष लगाने योग्य । जिसमें दोष लगाया जा सकेअवस्तु जो कोई वस्तु न हो । शून्यनिषिद्ध जिसका निषेध किया गया हो । जिसके लिये मनाही ही । जो न करने योग्य होसंकीर्ण जो अधिक चौड़ या विस्तृत न हो । संकुचित । तंग । सँकराअनुदात्त विनीचक छोटा । लघु । बोनाप्रतनु क्षीण । दुबलाऊनक न्यून । कमअपुष्कल बहुत नहीं । थोडा़लटा † वि॰लघुक लघु । हल्काऊना कम । थोड़ा । छोटाऐसा इस प्रकार का । इस ढंग का । इस भाँति का । इसके समान । जैसे, —तुमने ऐसा …अखोर पु वि॰चमार एक नीच जाति जो चमड़े का काम बनाती हैरकीक पानी की तरह पतला । तरल । द्रवसफीफ अल्प । थोड़ा । क्रम । हलकाहेठा नीचा । जो नीचे होघटिया जो अच्छे मोल का न हो । कम मोल का । खराब । सस्ता । 'बढ़िया' का उलटाछुछका † वि॰टकैया टके का । टकेवालाठीकरी मिट्टी के बरतन का छोटा फूटा टुकड़ानाचार विवश । लाचार । असहायसडियल सड़ा हुआ । गला हुआहृस्व छोटा । जो बड़ा न होऐरागैरा बेगाना । अजनबी (व्यक्ति) जिससे कुछ वास्ता न होअकिंचितकर जिसका किया कुछ न हो । असमर्थअज्ञातनामा जिसके नाम का पता न हो । जिसका नाम विदित न हो

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तुच्छतुच्छ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तुच्छ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तुच्छ 📚 ➤ खाली, शून्य, असार, मन्द
संस्कृत: पर्याय: शून्य, वशिक, रिक्तक, वितान

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तुच्छ 📚भीतर के खाली । खोखला । निःसार । शून्य🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तुच्छ
ख़ाली (३.१.५६) — शून्य, वशिक, रिक्तक
वितान (पुं॰/नपुं॰) (३.३.१२१) — यज्ञ, विस्तार, मन्द

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • तुच्छ: तुद् + क्विप् = तुद् + छो + क (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें