🕉️ 23 November 2026, Monday · 04:28:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निकृष्ट
nikṛṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
) न्यक्ष (3.3.238) सम्पूर्ण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निकृष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. बुरा । अधम । नीच । तुच्छ ।
२. अशिष्ट । असभ्य । ग्राम्य (को॰) ।
३. समीप । नजदीक (को॰) ।
निकृष्ट २ संज्ञा पुं॰ समीप्य । समीपता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नि-˚कृष्ट mfn. debased, vile, low, despised, outcast, MBh.; Kāv. &c.
near
नि-˚कृष्ट n. nearness, Kathās.; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (545,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निकृष्ट p. p. 1 Low, base, vile. --2 Outcast, despised. --3 Vulgar. --4 Near. --ष्टं Proximity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0618-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृष्ट त्रि० नि + कृष--क्त । अधमे जात्याचारादिनिन्दिते अमरः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4057,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निकृष्टः, त्रि, (नि + कृष + क्तः ।) अधमः । इत्यमरः । ३ । १ । ५४ ॥ जात्याचारादि- निन्दितः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-876-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निकृष्ट" आता है (24)
प्रतिकृष्ट वह जो बहुत ही निंदित या बुरा हो । निकृष्टखराब बुरा । निकृष्ट । हीन । अच्छा का उलटा । जो बहुत दुरवस्था में हों । दुर्…जबून बुरा । खराब । निकम्मा । निकृष्टबुरा जो अच्छा या उत्तम न हो । खराब । निकृष्ट । मंदाबाहेर अपने स्थान या पद आदि से च्युत । पतित । निकृष्टघासलेटो निकृष्ट । अश्लील । गंदा । यौ॰—घासलेटी साहित्यचेल वस्त्र । कपडा । यौ॰— चेलगंगा = महाभारत में वर्णित एक नदी जो गोकर्ण के …हेय छोड़ने योग्य । न ग्रहण करने योग्य । त्याज्यअवद्य अधम । पापीजघन्य अंतिम । चरमकनिष्ठ बहुत छोटा । अत्यंत लघु । सबसे छोटा । जैसे,—कनिष्ठ भाईअपविद्ध त्यागा हुआ । त्यक्त । छोड़ा हुआगया बिहार या मगध देश का एक विशेष पुण्य-—स्थान जिसका उल्लेख महाभारत और वाल्…नीचक छोटा । लघु । बोनाबद गरमी की बीमारी के कारण यों ही सूजी हुई जाँघ पर की गिलटी । गोहिया । बाघ…अविहित जो विहित न हो । विरुद्धकनिष्ठा बहुत छोटी । सबसे छोटी । जैसे, कनिष्ठा भगिनीनिर्भग्न टूटा फूटाअखज पु वि॰तबाह जो नष्टभ्रष्ट या बिलकुल खराब हो गया हो । नष्ट । बरबाद । चौपटतरहर † ^१ क्रि॰ वि॰ तले । नीचेकोकनी एक प्रकार का तीतरछुतिहा † वि॰शैतानी दुष्टता । शरारत । पाजीपन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬