🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:58:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चेल
cela
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चेल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वस्त्र । कपडा । यौ॰— चेलगंगा = महाभारत में वर्णित एक नदी जो गोकर्ण के समीप है । चेलचीरा = वस्त्र से फाडा हुआ टुकडा । चेलधावक, चेलनिर्णेजक, विलप्रक्षालक = धोबी ।
चेल २ वि॰ अधम ।निकृष्ट । विशेष— इसका प्रयोग समस्त पद के अंत में होता है । जैसे, — भार्याचेल = अधम या निकृष्ट पत्नी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेल n. (√ चिल्) clothes, garment, Gaut.; Mn.; MBh. &c. (ifc. f(आ). , Hariv. 7946; Naiṣ. xxii, 42)
ifc. ‘the mere outward appearance of’, a bad representative of (e.g. भार्या-चेल n. ‘a bad wife’, Pat. & Kāś.; also mf(ई)n., e.g. ब्राह्मणिचेली f. ‘a bad wife of a Brahman’, ब्राह्मण-चेल m. ‘a bad Brahman’, Pāṇ. vi, 3, 43, Kāś.; Gaṇar. 114), Pāṇ. vi, 2, 126
चेल m. = चेट, a servant, slave, MBh. ii, 70, 7, Sch.
cf. कु-, आहर-चेला
पाप-चेली and ˚लिका.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (402,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चेलं 1 A garment; कुसुंभारुणं चारु चेलं वसाना Jag. --2 (At the end of comp.) Bad, wicked, vile; भार्याचेलं ‘a bad wife.’ --Comp. --आशकः a moth. --प्रक्षालकः a washerman.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेल लौल्ये अक० गतौ सक० भ्वा० प० सेट् । चेलति अचेलीत् चिचेल ऋदित् अचिचेत्यत् त ।
चेल न० चिल--आच्छादने कर्म्मणि घञ् । १ वस्त्रे । चेल--लौ ल्ये अच् । २ अधमे न० अमरः । “चेलचर्म्माविपाल- ञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनम्” मनुना तस्य हरणे त्रिरात्रोपवासोविहितः “मा ज्ञातिचेलं भुवि कस्यचिद् भूः” भट्टिः ज्ञातिचेलमित्यत्र “कुत्सितानि कुत्सनैः” पा० समासे परनिपातः । “चेलखेटकटुकाण्डं गर्हायाम्” पा० निन्दायां चेलादीनाम् आद्युदात्तता । पुत्रश्चेलमिवचेलसादृश्येन पुत्रस्य निन्दा गम्यते सि० कौ० “घरूपचेलड्ब्रवेत्यादि पा० चेलडादीनि वृत्तिविषये कुत्सनवाचीनि” सि० कौ० तेषु परेषु ङ्यन्तस्य ह्रस्वः धचादिषु दित्करणसामर्थ्यात् ङीप् “ब्राह्मणिचेली” सि० कौ० । “चेले क्नोपेः” पा० अस्मिन् उपपदे क्नोपे- र्णमुल् चेलक्नोपम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2964,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चेल, ऋ चाले । गतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां- परं-अकं-सकंच-सेट्-ऋदित् ।) ऋ, अचि- चेलत् । इति दुर्गादासः ॥
चेलं, क्ली, (चेल्यते विस्तार्य्यते तन्तुभिरिति । चेल चाले + कर्म्मणि घञ् । यद्वा चिल्यते परिधीयते यत् इति । चिल + कर्म्मणि घञ ।) वस्त्रम् । (यथा, मनुः । ११ । १६६ । “चेलचर्म्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनम् ॥”) अधमे त्रि । इत्यमरः । ३ । ३ । २०१ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-460-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें