🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:55:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कनिष्ठ
kaniṣṭha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कनिष्ठ १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ कनिष्ठा]
१. बहुत छोटा । अत्यंत लघु । सबसे छोटा । जैसे,—कनिष्ठ भाई ।
२. पीछे का । जो पीछे उत्पन्न हुआ हो ।
३. उमर में छोटा ।
४. हीन । निकृष्ट ।
कनिष्ठ २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] कनिष्ठ । सबसे छोटा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनिष्ठ and कनिष्ठ mfn. the youngest, younger born (opposed to ज्येष्ठ and वृद्ध), RV. iv, 33, 5; AV. x, 8, 28; AitBr.; KātyŚr. &c.
the smallest, lowest, least (opposed to भूयिष्ठ), TS.; ŚBr. &c.
कनिष्ठ (अस्), m. a younger brother, L.
(scil. घट) the descending bucket of a well, Kuv.
N. of a class of deities of the fourteenth Manvantara, VP.
कनिष्ठ &c. See p. 248, col. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (248,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कनिष्ठ a. (Snperl. of अल्प or युवन्) 1 The smallest, least. --2 The youngest. --3 Lower. --4 Having the feet downwards. --ष्ठः N. of Śiva. --ष्ठा 1 The little finger. --2 A kind [] of heroine. --3 The wife of a younger brother. --Comp. --पदं --मूलं the least or first root.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0375-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कनिष्ठ त्रि० अतिशयेन युवा अल्पो वा इष्ठन् कनादेशः । १ अतितरुणे २ अत्यल्पे । ३ अनुजे पु० स्त्री । ४ दुर्वलाङ्गलौ [] अल्पाङ्गुलौ (कडेआङ्गल) स्त्री मेदि० । ५ कनिष्ठस्य भा- र्य्यायां ६ अल्पवयस्कायां स्त्रियाम् स्त्री । तत्र पुंयोगलक्षणं ङीषं वयोवाचिलक्षणं ङीयं च बाधित्वा अजादि- पाठात् टाप् । ७ नायिकाभेदे सा च रमसञ्जर्य्यां धीरा- ऽधीराधीराधीराभेदेन त्रिविधेति विभज्य परिणीतत्वे सति भतृंन्यूनस्नेहा कनिष्ठेति लक्षयित्वा धीराधी- रादिज्यष्ठकनिष्ठयोरुदाहरणमुक्तम् तत्र धीरे ज्येष्ठा- कनिष्ठे यथा “एकस्मिन् शयने सरोरुहदृशोर्विज्ञाय निद्रार्त्तयोरेकां पल्ववितावगुण्ठनवतीमुत्कन्धरीं दृष्ट- वान्” । अन्यस्याः सविधं समेत्य निभृतं व्यालोलहस्ता ङ्गुलिव्यापारैर्वसनाञ्चलं चपलयन् स्वापच्युतिं कॢप्त- वान् । अधीरे ज्येष्ठाकनिष्ठे यथा “अन्तः कोपकषायिते प्रियतम पश्यन् घने कानने पुष्पस्यावचयाय नम्रवदना मेकां समायोजयन् । अर्द्धोन्मीलितलोचनाञ्चलचमत्का- राभिरामाननां स्मेराभाधरपल्लवां नवबधूमन्यां समालि- ङ्गति” । घीराधीरे ज्येष्ठाकनिष्ठे यथा “धैर्य्याधैर्य्यपरि- ग्रहग्रहिलयोरेणीदृशोः प्रीतये रत्नद्वन्द्वमनन्तकान्ति रुचिरं मुष्टिद्वये न्यस्तवान् । एकस्याः कलयन् करे प्रथम- तोरत्नं परस्याःप्रियो हस्ताहस्तिमिषात् स्मृशन् कुचतटी मानन्दमाविन्दति” । ८ अत्यल्पपरिमिते त्रि० । “गायत्री छन्दसां कनिष्ठा “तैत्ति० ६, १, ६, ३ । वैदिक- छन्दसां गायत्र्याः प्रथमत्वेन उष्णिगादितीऽल्पाक्षरत्वात् कनिष्ठत्वम् “तद्वै कनिष्ठ छन्दः यद् गायत्री प्रथमा छन्द- सां युज्यते” शत० १, ८, २, १० । ९ उत्तरकालजाते त्रि० । “गर्द्दभः कनिष्ठं पशूना प्रजायते” तैत्ति० ५, १, ५, ५ । “अथ यदजाः कनिष्ठानि पात्राणि खलु प्रजायन्ते तस्मादेतास्त्रिः संवत्सरस्य विजायमाना द्वौ त्रोन् विजनयन्त्यः कनिष्ठाः कनिष्ठानि हि पात्राणि खलु प्रजायन्ते” शत० ब्रा० ४, ५, ५, ९ । १० अधःपदे ११ अधरे च त्रि० । “छाययेवायं पुरुषः पाप्मनानुषक्तः सोऽस्य एव कनिष्टो भवत्यधःपदमिवेयस्यते तत्कनिष्ठमिति” शत० व्रा० २, २, ३, २ । १२ परजातमात्रे । “अन्वञ्चोऽमात्या अधो- निवीताः प्रकृत्तशिखाः ज्योष्ठप्रथमाः कनिष्ठजघन्याः” आ० ४, २, ९ । “यो यः कनिष्ठः स पृष्ठतो गच्छेत् नारा० “पुत्रः कनिष्ठः ज्येष्ठायां कनिष्ठायाञ्च पूर्वजः” मनुः । “सर्वं ज्येष्ठः कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम्” “येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यात् सव्ययं धनमिति” मनुः “सरत्रिः स्यादरत्निस्तु निष्कनिष्टेन सुष्टिना” अमरः । [] कनिष्ठायाः अपत्यं ढकञ्--इनुक् । कानिष्ठिनेय कनिष्ठाया अपत्ये । “कृते कानिष्ठिनेयस्य भरतस्य विवासितम्” भट्टिः । १३ महादेवे पु० “नमो ज्येष्ठाय कनिष्ठाय च” यजु० १६, ३२ । तस्य च “अणोरणीयान् महतोमहीयान्” इति श्रुत्या अणुतरत्वक्तोक्तेः कनिष्टत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1646-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कनिष्ठः, त्रि, (अतिशयेन युवा अल्पो वा । इष्टन् । कनादेशश्च ।) अतियुवा । अल्पः । पश्चाज्जातः । तत्पर्य्यायः । जघन्यजः २ यवीयान् ३ अवरजः ४ अनुजः ५ । इत्यमरः । २ । ६ । ४३ ॥ कनीयान् ६ कन्यसः ७ यविष्ठः ८ । इति तट्टीकासारसुन्दरी ॥ (यथा, मनुः । ९ । ११३ । “ज्येष्ठश्चैव कनिष्ठश्च संहरेतां यथोदितम् । येऽन्ये ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां तेषां स्यान्मध्यमं धनम्” ॥ शिवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । १३१ । “पवित्रं त्रिककुन्मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-019-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कनिष्ठ" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें