🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:46:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नष्ट
naṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
छिपा/भागा हुआ (2.8.112) तिरोहित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नष्ट वि॰ [सं॰]
१. जो अदृश्य हो । जो दिखाई न दे ।
२. जिसका नाश हो गया हो । जो बरबाद हो गया हो । जो बहुत दुर्दशा को पहुँच गया हो । जैसे,—आग लगने के कारण सारा महल्ला नष्ट हो गया ।
३. अधम । नीच । बहुत बडा़ दुरा- चारी या पापी ।
४. निष्फल । व्यर्थ ।
५. धनहीन दरिद्र ।
६. पलायित (को॰) । विशेष—यौगिक में यह शब्द पहले लगता है । जैसे, नष्टवीर्य, नष्टबुद्धि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नष्ट mfn. lost, disappeared, perished, destroyed, lost sight of, invisible
escaped (also -वत् mfn., MBh.), run away from (abl.), fled (impers. with instr. of subj. Ratn. ii, 3), RV. &c. &c.
spoiled, damaged, corrupted, wasted, unsuccessful, fruitless, in vain, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
deprived of (instr.), R. i, 14, 18 (in comp. = ‘without’, ‘-less’, ‘un-’; see below)
one who has lost a lawsuit, Mṛcch. ix, 4.
नष्ट See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (532,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नष्ट p. p. [नश्-क्त] 1 Lost, disappeared, vanished, invisible; Pt. 5. 6; 2. 167. --2 Dead, perished, destroyed. --3 Spoiled, wasted. --4 Fled or run away. --5 Deprived of, free from (in comp.). --6 Depraved, corrupted, debauched. --ष्टं 1 Destruction, loss. --2 Disappearance. --Comp. --अग्निः a householder who has lost his consecrated fire, (it being extinguished). --अर्थ a. reduced to poverty (having lost one's wealth). --आतंकं ind. without anxiety or fear; नष्टातंकं हरिणशिशवो मंदमंदं चरंति Ś. 1. 14 (v. l.) --आत्मन् a. deprived of sense. --आप्तिसूत्रं booty, plunder. --आशंक a. fearless, secure, free from fear; Ś. 1. 14. --इंदुकला the day of new moon. --इंद्रिय a. [] deprived of senses. --चेतन, --चेष्ट, --संज्ञ a. one who has lost his senses, unconscious, insensible, fainted. --चेष्टता universal destruction. --जन्मन् n., --जातकं subsequent calculation of a lost nativity. --स्मृति a. forgetful.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0611-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नष्ट त्रि० नश--क्त । १ नाशप्रतियोगिनि २ तिरोहिते अदर्शनं गते ३ दुष्टाशये च । भावे क्त । ४ नाशे ५ अदर्शने च न० “नष्टं वर्षरवैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपाम्” सा० द० “ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति अध्रुबं नष्टमेव च” हितो०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4000,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नष्टः, त्रि, (नश + क्तः ।) अदर्शनविशिष्टः । तत्- पर्य्यायः । तिरोहितः २ । इत्यमरः । २ । ८ । ११२ ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । ३७८ । “नष्टं मृतमतिक्रान्तं नानु शोचन्ति पण्डिताः । पण्डितानाञ्च मूर्खाणां विशेषोऽयं यतः स्मृतः ॥” अधमः । यथा, चाणक्ये । ८० । “असन्तुष्टा द्विजा नष्टाः सन्तुष्टा इव पार्थिवाः । सलज्जा गणिका नष्टा निर्ल्लज्जास्तु कुलस्त्रियः ॥” प्रचलितः । यथा, हरिवंशे । १७४ । १२३ । “तृतीये तु मुहूर्त्ते सा नष्टा बाणपुरात् तदा । सखीप्रियं चिकीर्षन्ती पूजयन्ती तपोधनान् ॥” पलायितः । यथा, रत्नावल्याम् । “नष्टं वर्षवरैर्म्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपाम् ॥” निष्फलः । यथा, मनुः । ३ । १८० । “नष्टं देवलके दत्तं अप्रतिष्ठन्तु बार्द्धुषौ ॥”) नाशाश्रयः । यथा । “योगो नष्टः परन्तपः ॥” इति श्रीभगवद्गीता ॥ नाशे, क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-844-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "नष्ट" आता है (60)
क्षित नष्ट । ध्वस्तअवध्वस्त नष्ट । विनिष्टनामशेष जिसका केवल नाम बाकी रह जाय । हो । जो न रह गया हो । नष्ट । ध्वस्तअपक्षीण नष्ट । छीजा हुआ । विनष्टपरिलुप्त नाशप्राप्त । नष्ट । विनष्टपरिक्लिष्ट नष्ट । भ्रष्ट । परिक्षतक्षपित नष्ट । विध्वस्त । दमित । दबाया हुआक्षयित नष्टपरिक्षत नष्ट । भ्रष्टविनिघ्न नष्ट । बरबादप्रमापित ध्वस्त । नष्ट । हतसमवश्यान नष्ट । बर्बादतलफ नष्ट । बर्बाद । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—मुहर्रिर तलफनंस पु ^१ वि॰ जिसका नाश हुआ हो । नष्ट । स॰— कैतुक केलि करहिं दुख नंसा । खू…फौत नष्ट । मृत । गत । मुहा॰—मतलब फौत होना = कार्य नष्ट होनागारत नष्ट । बरबाद । मटियामेट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनातबाह जो नष्टभ्रष्ट या बिलकुल खराब हो गया हो । नष्ट । बरबाद । चौपटनाबुद जिसका अस्तित्व न रहा हो । नष्ट । ध्वस्त । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाबरबाद नष्ट । चौपट । तबाह । जैसै, घर बर- बाद होनारद दंत । दाँतलून छिन्न । कटा या लुना हुआसात पाँच और दो । छह से एक अधिकअस्त छिपा हुआ । तिरोहितजाया विबाहिता स्त्री । पत्नी । जोरू । विशेषतः वह स्त्री जो किसी बालक को जन्…पन्न गिरा हुआ । पड़ा हुआनिलीन बहुत अधिक लीनलुप्त छिपा हुआ । गुप्त । अंतर्हितसंहृत एकत्र किया हुशा । समेटा हुआध्वस्त च्युत । गलित । गिरा पड़ाअवकीर्ण फैलाया हुआ । छितराया हुआ । बिखेरा हुआउच्छन्न दबा हुआ । लुप्तअपध्वस्त पराजित । हारा हुआ । परास्तगया बिहार या मगध देश का एक विशेष पुण्य-—स्थान जिसका उल्लेख महाभारत और वाल्…अतिकथ अविश्वनिय । अतिरंजितइतिकथ अविश्वसनीयरंधित पकाया हुआ । राँधा हुआअपार्थ अर्थहीन । निरर्थकपराभूत पराजित । हारा हुआप्रलीन समाया हुआ । तिरोहितविघटित जिसके संयोजक अंग अलग अलग किए गए होंव्ययित खर्च किया हुआ । व्यय किया हुआपर्यवसित समाप्त । खत्मदस्त छोडा़ हुआ । त्यक्त । बहिष्कृतनिहत फका हुआपरिहत हल के अंतिम और मुख्य भाग की वह सीधी खड़ी लकड़ी जिसमें ऊपर की ओर मुठिया…परिहृत पतित । भ्रष्ट । गिरा हुआ । अवनत । पामालव्यपेत मुक्त । अलग किया हुआप्रपतित उड़ा हुआ । जो उड़ गया होविभ्रष्ट दूर किया हुआ । अलग किया हुआविप्रदुष्ट पापरतचट्ट † वि॰विमूल मूलरहित । विना जड़ काप्रमोत मृत्त । मरा हुआअस्तमित तिरोहित । छिपा हुआविपन्नक भाग्यहीनविपरिच्छिन्न कर्तित । कटा हुआकंडम बेकारगंजित अपमानित । तिरस्कृतगैताल निम्न श्रेणी का बैलजरछार † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें