🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:51:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जाया
jāyā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जाया १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. विबाहिता स्त्री । पत्नी । जोरू । विशेषतः वह स्त्री जो किसी बालक को जन्म दे चुकी हो । उ॰—जरा मरन ते रहित अमाया । मात पिता सुत बंधु न जाया ।—सूर (शब्द॰) ।
२. उपजाति वृत्त का सतवाँ भेद जिसके पहले तीन चरमों में ( ज त ज ग ग ) /?/ /?/ और चौथे चरण में (त त ज ग ग ) /?/ /?/ होता है ।
३. जन्मकुंडली में लग्न से सातवाँ स्थान जहाँ से पत्नी के संबंध की गणना की जाती है ।
जाया २ वि॰ [अ॰ जाये या फा़॰ जायह्] खराब । नष्ट । व्यर्थ । खोया हुआ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—जाना ।—होना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाया f. ‘bringing forth (cf. Mn. ix, 8)’, a wife, RV.; AV.; ŚBr. &c.
(in astron.) the 7th lunar mansion, VarBṛ.; Laghuj. i, 15.
जाया See above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (419,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाया A wife. (The word is thus derived: --पतिर्भार्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः Ms. 9. 8; see also Malli. on R. 2. 1). As last member of Bah. comp. जाया is changed to जानि; सीताजानिः ‘one who has Sītā for his wife’; so युवजानिः, वामार्धजानिः. --Comp. --अनुजीविन् m., --आजीवः {1} an actor, a dancer. [] {2} the husband of a harlot. {3} a needy man, pauper. {4} a kind of crane (बक). --घ्नः {1} a murderer of his wife. {2} a mole or mark on the body indicative of the death of one's wife. --पती (dual) husband and wife. (The other forms of the comp. are दंपती and जंपती q. v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0512-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाया स्त्री जायतेऽस्यां जनेर्यक् आत्वञ्च । १ पत्न्यां विधिनो- ढायाम् अमरः । “पतिर्भार्य्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यद्यस्यां जायते पुनः” मनुः “पतिः शुक्ररूपेण भार्य्यां संप्रविश्य गर्भतामापद्य तस्यां भार्य्यायां पुत्ररूपेण जायते । तथा च श्रुतिः “आत्मा वै पुत्रनामासीति । जायायास्तदेव जायात्वं यतोऽस्यां पतिः पुनर्जायते । तथाच बह्वृच ब्राह्मणम्, “पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम् । तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते । तज्जाया भवति यदस्यां जायते पुनः । ततश्चासौ रक्षणीयेत्येत- दर्थं नाम निर्वचनम्” कुल्लू० । “अथ प्रजानामधिपः प्रभाते जायाप्रतिग्राहितगन्धमाल्याम्” रघु । “कः सन्नद्धे विरहविधुरां त्वय्युपेक्षेत जायाम्” मेघः । २ ज्योति- षोक्ते लग्नावधिकसप्तमस्थाने । तत्र स्थाने जायायाः शुभाशुभचिन्तनीयत्वात् तथात्वम् । बहुब्री० जायाशब्दस्य निङ् । युवती जायास्य युवजानिः “युवजानिर्धनुष्पाणिः” भट्टिः । पतिशब्देन द्वन्द्वे तस्याः जम् दम वा भवति । जम्पती दम्पती वा पक्षे जायापती ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3114,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाया, स्त्री, (जायते पुत्त्ररूपेणात्माऽस्यामिति । जन् + यक आत्वञ्च ।) भार्य्या । इत्यमरः । २ । ६ । ६ ॥ (यथा, मनुः । ९ । ८ । “पतिर्भार्य्यां संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते । जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-532-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जाया" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें