🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:14:55 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अवकीर्ण
avakīrṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवकीर्ण १ वि॰ [सं॰]
१. फैलाया हुआ । छितराया हुआ । बिखेरा हुआ ।
२. ध्वस्त । नष्ट किया हुआ । नष्ट ।
३. चूर चूर किया हुआ ।
अवकीर्ण २ संज्ञा पुं॰ ब्रह्माचर्य का नाश । ब्रह्मचारी का स्त्रीसंसर्ग द्वारा व्रतभंग । यौ॰—अवकीर्ण याग=एक याग जो उस ब्रह्मचारी के लिय़े प्रायश्चित रूप कर्तव्य कहा गया है जिसने अपना ब्रह्मचर्य नष्ट कर दिया हो । इसमें उस जंगल में जाकर चतुष्पथ में काने गधे को मारकर पाकयज्ञ के विधान से निऋक्ति देवता के लिये यज्ञ करना पड़ता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-कीर्ण &c. See ib.
अव-कीर्ण mfn. who has spilt his semen virile, i.e. violated his vow of chastity, TĀr., poured upon, covered with, filled, MBh. i, 7840, &c., (cf. सप्त द्वारावकीर्ण)
= आ-क्˚, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (96,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवकीर्ण, --र्णिन् See under अवकॄ.
अवकीर्ण p. p. 1 Scattered, filled, covered over; किमपौति रजोभिरौर्वरैरवकीर्णस्य मणेर्महार्घता Śi. 16. 27. --2 Coarsely pounded. --3 Destroyed. --4 Violated (as the vow of a ब्रह्मचारी), degraded.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0176-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकीर्ण त्रि० अव + कॄ--क्त । १ व्याप्ते “चतुष्कपुष्पप्रकाराव- कीर्ण्णः कुमा० । २ चूर्ण्णिते ३ ध्वस्ते च” भावे क्त । ४ “अवकीर्णित्वे, ब्रह्मचर्य्यव्रतभङ्गे । अवकीर्णनिमित्तं तु ब्रह्महत्या- व्रताचरेत्” । अङ्गि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवकीर्णः, त्रि, (अव + कॄ + क्त ।) अवचूर्णितः । तत्पर्य्यायः । अवध्वस्तः २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (विस्तृतः । प्रसृतः । विक्षिप्तः । “भुक्तानि यौवनसुखानि यशोऽवकीर्णे राज्ये स्थितं स्थिरधिया चरितं तपोऽपि” । इति नागानन्दे । उल्लङ्घितः । अतिक्रान्तः ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-122-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें