🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:56:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लुप्त
lupta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लुप्त १ वि॰ [सं॰]
१. छिपा हुआ । गुप्त । अंतर्हित ।
२. गायब । अदृश्य ।
३. नष्ट ।
४. टूटा हुआ । भग्न (को॰) ।
५. व्याकरण में लोप । अदर्शन (को॰) ।
६. उपेक्षित । त्यक्त (को॰) ।
७. लुटा हुआ । जो लूट लिया गया हो (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—लुप्तधर्मक्रिय=जिसने अपना धार्मिक कर्तव्य छोड़ दिया हो । लुप्तपद=(वाक्यादि) जिसमें शब्द न हों । लुप्तपिंडोदकक्रिय= जिस (मृत) की तर्पण, श्राद्ध आदि क्रिया न होती हो । श्राद्धतर्पणादि से वंचित । लुप्तप्रतिज्ञ= वचनभंग करनेवाला । जिसने अपनी प्रतिज्ञा तोड़ दी हो । लुप्तप्रतिभ=जिसकी प्रतिभा लुप्त हो गई हो ।
लुप्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰] चोरी का माल । चौर्य का धन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुप्त mfn. broken, violated, hurt, injured, VarBṛS.
robbed, plundered, (ifc.) deprived of Kauś.; MBh. &c.
suppressed, lost, destroyed, annihilated, disappeared, ĀśvŚr.; MBh. &c.
(in gram.) dropped, elided, Prāt.; Pāṇ. &c.
(in rhet.) elliptical (as opp. to पूर्ण, ‘complete’), Vām.; Kpr.
लुप्त n. stolen property, plunder, booty, L.
(prob.) disappearance (cf. शश-ल्˚).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुप्त p. p. [लुप्-क्त] 1 Broken, violated, injured, destroyed. --2 Lost, deprived of; R. 14. 56. --3 Robbed, plundered. --4 Dropped, elided, disappeared (in gram.). --5 Omitted, neglected. --6 Obsolete, disused, out of use; see लुप्. --प्तं Stolen property, booty. --Comp. --उपमा a mutilated or elliptical simile, i. e. an upamā in which one, two, or even three of the four requisites of a simile are omitted; see K. P. 10 under उपमा. --पद a. wanting in words. --पिंडोदक क्रिय a. deprived of the funeral rites. --प्रतिज्ञ a. one who has broken his promise, faithless, perfidious. --प्रतिभ a. deprived of reason.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुप्त न० लुप--क्त । १ अपहृतधने । २ छिन्ने ३ नष्टे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4829,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुप्तं, क्ली, (लुप् + क्तः ।) चौर्य्यधनम् । लोत इति ख्यातम् । इति शब्दरत्नावली ॥ लोप- वति, त्रि । यथा, -- “चक्षुष्मानिति लुप्ताक्षं चाण्डालं ब्राह्मणेति च । प्रशंसा निन्दनं द्वेषात् परुषान्न विशिष्यते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (यथा च, आर्य्यासप्तशत्याम् । ३६३ । “परिवृत्तनाभि लुप्तत्रिबलि श्यामस्तनाग्र- मलसाक्षि । बहुधवलजघनरेखं वपुर्न पुरुषायितं सहते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-226-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लुप्त" आता है (27)
विलीन जो अदृश्य हो गया हो । लुप्तउच्छन्न दबा हुआ । लुप्तप्रनष्ट गायब । लुप्त । अदृश्यगुम लुप्त । छिपा हुआ । अप्रकटनदारद गायब । अप्रस्तुत । जो मौजूद न हो । लुप्त । जैसे,—जब बक्स खोला तब उसमें…वीत वे हाथी, घोड़े और सैनिक आदि जो युद्ध करने के योग्य न रह गए होंछन्न ढका हुआ । आवृत । आच्छादितअदर्शन अविद्यमानता । असाक्षात्अदृश्य जो दिखाई न दे । अलखविनष्ट नाश को प्राप्त । जो बरबाद हो गया हो । जो न रह गया हो । जिसका अस्तित्व …अंतर्हित तिरोहित । अतर्द्धान । गुप्त । गायब । छिपा हुआ । अदृश्य । अलक्ष्य । लुप…प्रतीच्य प्रतीची दिशा का । पश्चिमीविनिहत चोट खाया हुआ । आहतछप पानी में किसी वस्तु के एकबारगी जोर से गिरने का शब्दउद्वस जनशून्य स्थाननिमीलित बंद । ढका हुआपरिगलित गला हुआ । गलितपरिक्षीण निर्धनपरिलुप्त नाशप्राप्त । नष्ट । विनष्टविप्रहीण वंचित । निरस्तविभ्रष्ट दूर किया हुआ । अलग किया हुआअंतर्भावित अंतर्भूत । अंतर्गत । शामिल । भीतरसंप्रशांत मरा हुआ । मृतछपन † वि॰फना विनाश । नाश । बरबादीप्रक्षोण नष्ट । विध्वस्तअंतरध्यान पु वि॰ आंतरिक मन या चिंतन
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें