🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:36:10 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वीत
vīta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निकम्मे (युद्ध के अयोग्य) हाथी-घोड़े (2.8.43)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वीत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰] वे हाथी, घोड़े और सैनिक आदि जो युद्ध करने के योग्य न रह गए हों ।
२. अंकुश के द्वारा मारना । अंकुश का प्रहार करना ।
३. सांख्य के अनुसार अनुमान के दो प्रकारों में से एक । विशेष—सांख्य में अनुमान के तीन भेद कहे गए हैं—पूर्ववत् या केवलान्वयी, शेषवत् या व्यतिरेकी और सामान्यत द्दष्ट या अन्वय- व्यतिरेकी । इनमें से र्पूववत् और सामान्यतोद्दष्ट अनुमान तो 'वीत' कहलाते हैं और शषवत् को अवीत कहते हैं । विशेष दे॰ अनुमान ।
वीत २ वि॰ जिसका पतित्याग कर दिया गया हो । जो छोड़ दिया हो ।
२. जो छूट गया हो । मुक्त ।
३. जो बीत गया हो । जो समाप्त हो चुका हो । अंतर्हित । गत । लुप्त ।
४. जो निवृत्त हो चुका हो । जो (किसी बात से) रहित हो । मुक्त । शून्य । जैसे—बीतभय, वीतराग वीतशंक ।
५. इच्छित अनुमोदत । पसंद किया हुआ । सुंदर । जिसको अलगाया गया हो (को॰) ।
७. जो युद्ध के योग्य न हो (को॰) ।
८. पालतू (को॰) ।
९. ओढा़ या धारण किया हुआ । पहना हुआ (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वीत mfn. gone, approached &c.
desired, liked, loved, pleasant, RV.; ŚāṅkhŚr.
straight, smooth, RV. iv, 2, 11; ix, 97, 17
trained, quiet, Rājat.
वीत n. a wish, desire, TĀr.
the driving or guiding of an elephant (with a goad) &c., Śiś. v, 47.
2. वीत mfn. gone away, departed, disappeared, vanished, lost (often ibc. = free or exempt from, without, -less), Up.; Mn.; MBh. &c.
3. वीत mfn. covered, hidden, concealed, RV. (cf. कृत्स्न-व्˚)
covered or wrapped in, girt with (instr.), ib.; BhP.
4. वीत mfn. (prob. fr. √ वै; for 1. 2. 3. वीत See under √ 1. 3. 4. वी) worn out, useless, L.
वीत n. a useless horse or elephant, L.
वीत See 3. वीत, p. 1004, col. 2.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1004,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वीत p. p. [वि˚इ-क्त] 1 Gone, disappeared. --2 Gone away, departed. --3 Let go, loosed, set free. --4 Excepted, exempt. --5 Approved, liked. --6 Unfit for war. --7 Tame, quiet. --8 Freed from, devoid of (mostly in comp.); वीतचिंत, वीतस्पृह, वीतभी, वीतशंक &c. --9 Desired, wished for. --10 Put on or worn --तः An elephant or horse unfit or untrained for war. --तं Pricking (an elephant) with the goad and striking with the legs; वीतवीतभया नागाः Ku. 6. 39 v. l. (see Malli. thereon); निर्धूतवीतमपि बालकमुल्ललंतं Śi. 5. 47. --Comp. --दंभ a. humble, lowly. --भय a. fearless, intrepid. --(यः) an epithet of Viṣṇu. --मल a. pure. --राग a. {1} free from desire; Ku. 6. 39 v. l. {2} free from passion. calm, tranquil. {3} colourless. --(गः) {1} a sage who has subdued his passions. {2} a deified Jaina saint. --शोकः (= अशोकः) the Aśoka tree. --सूत्रं the sacred thread.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1004-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीत न० वि--इण्--क्त । १ युद्धासमर्थे हस्त्यश्वादिसैन्ये अमरः २ अङ्कुशकर्मणि मेदि० । ३ न्यायाद्युक्ते अनुमानभेदे च । अवीतशब्दे ४६५ पृ० दृश्यम् । ४ शान्ते ५ गते च त्रि० हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4942,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वीतं, क्ली, (वेति स्म । वी + क्तः । अथवा अजति स्म । अज् + गत्यर्थेति क्तः ।) असारहस्त्यश्वम् । युद्धाक्षममित्यर्थः । इत्यमरः ॥ अङ्कुशकर्म्म । इति मेदिनी । ते, ५८ ॥ (यथा, माघे । ५ । ४७ । “निर्धूतवीतमपि बालकमुल्ललन्तं यन्ता क्रमेण परिसान्त्वनतर्ज्जनाभिः ॥” सांख्योक्तानुमानविशेषः । यथा, सांख्यतत्त्व- कौमुद्याम् । ५ । “प्रथमं तावद्द्विविधं वीतमवीतञ्च । अन्वय- मुखेन प्रवर्त्तमानं विधायकं वीतम् ॥” अस्य विशेषविवरणं तत्रैव द्रष्टव्यम् ॥ त्रि । कमनीयः । यथा, ऋग्वेदे । ४ । ७ । ६ । “तं शश्वतीषु मातृषु वन आ वीतमश्रितम् ॥” “वीतं कान्तम् ।” इति तद्भाष्ये सायणः ॥)
वीतः, त्रि, (विशेषेण एति स्म । वि + इन् + क्तः ।) शान्तः । इति हेमचन्द्रः ॥ गतः । विपूर्व्वे नधातोः क्तप्रत्ययेन निष्पन्नमिदम् ॥ (यथा, रघौ । ५ । २ । “स मृण्मये वीतहिरण्मयत्वात् पात्रे निधायार्घ्यमनर्घ्यशीलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-469-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें