🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:57 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुप्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुप्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुप्त

अर्थ: छेद करना, कतरना, चीरना, टुकड़े टुकड़े करना

संस्कृत: छेदने

अंग्रेज़ी: to cut, to break, to slice

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. लुप् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे)
  2. लुप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. लुप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — लुप् (तुदादिगण) · अर्थ: छेद करना, कतरना, चीरना, टुकड़े टुकड़े करना (छेदने)

लुङ् लकार, आत्मनेपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमअलुप्तअलुप्साताम्अलुप्सत
मध्यमअलुप्थाःअलुप्साथाम्अलुब्ध्वम्
उत्तमअलुप्सिअलुप्स्वहिअलुप्स्महि

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: लुम्पति · लट् (आत्मने.): लुम्पते · लिट्: लुलोप · लिट् (आत्मने.): लुलुपे · लुट्: लोप्ता · लुट् (आत्मने.): लोप्ता · लृट्: लोप्स्यति · लृट् (आत्मने.): लोप्स्यते · लोट्: लुम्पतात् · लोट् (आत्मने.): लुम्पताम् · लङ्: अलुम्पत् · लङ् (आत्मने.): अलुम्पत · विधिलिङ्: लुम्पेत् · विधिलिङ् (आत्मने.): लुम्पेत · आशीर्लिङ्: लुप्यात् · आशीर्लिङ् (आत्मने.): लुप्सीष्ट · लुङ्: अलुपत् · लुङ् (आत्मने.): अलुप्त · लृङ्: अलोप्स्यत् · लृङ् (आत्मने.): अलोप्स्यत

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: लोपन · ण्वुल्: लोपकः · तृच्: लोप्ता · ण्यत्: लोप्यः · तव्य: लोप्तव्यः · अनीयर्: लोपनीयः · क्त: लुप्तः · क्तवतु: लुप्तवान् · शतृ: लुम्पन् · स्य-शतृ: लोप्स्यन् · शानच्: लुम्पमानः · क्त्वा: लुप्त्वा · ल्यप्: प्रलुप्य · तुमुन्: लोप्तुम् · णमुल्: लोपम् · घञ्: लोपः · क्तिन्: लुप्ति · क्वसु: लुलुप्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुप्
लुप्
lup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लुप् (cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लुलोप, लुलुपे, Br. &c.; aor. अलुपत्, अलुप्त Gr.; Prec., लोप्सिय, ChUp.; लोप्ता, लोप्स्यति, ˚ते Gr.; inf. लोप्तुम्, Hit.; ind.p. लुप्त्वा, MBh. &c.; -लुप्य, AV.; -लुम्पम्, MaitrS.; लोपं, Kauś.), to break, violate, hurt, injure, spoil, Hariv.; VarBṛS.; to seize, fall or pounce upon (acc.), MBh.; Hit.; to rob, plunder, steal, Kathās.; BhP.; to cheat (said of a merchant), Campak.; to take away, suppress, waste, cause to disappear, ŚārṅgS.; Śatr.; BhP.; to elide, erase, omit (a letter, word &c.), Prāt.; Pāṇ.; Kār.; cl. 4. P. लुप्यति (pf. लुलोप; fut. लोपिता, लोपिष्यति, &c.), to disturb, bewilder, perplex, confound, Dhātup. xxvi, 126 : Pass. लुप्यते (TS. लुप्यते; aor. अलोपि), to be broken &c., AV. &c. &c.; to be wasted or destroyed, Hcar.; (in gram.) to be suppressed or lost or elided, disappear; to be confounded or bewildered, MaitrUp. : Caus. लोपयति, ˚ते (aor. अलूलुपत्, MBh.; अलुलोपत् Gr.; Pass. लोप्यते), to cause to break or violate, cause to swerve from (abl.), Ragh.; to break, violate, infringe, neglect, Mn.; MBh. &c.; (Ā.) to cause to disappear, efface, MānGṛ. : Desid. लुलुप्सति or लुलोपिषति, ˚ते Gr.: Intens. लोलोप्ति (p. लोलुपत्), to confound, bewilder, perplex, KaṭhUp.; लोलुप्यते = गर्हितं लुम्पति, Pāṇ. iii, 1, 24; to be greedy, in अ-लोलुप्यमान, q.v. [For cognate words, see under √ रुप्.]
2. लुप् (in gram.) falling out, suppression, elision (cf. 2. लुक्)
लुप् mfn. = लुप्त, fallen out, dropped, elided, VPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुप् {vI.v} {c4c} P. (लुप्यति) 1 To confound, perplex. --2 To be perplexed or confounded. --3 To be suppressed or destroyed. {vII.v} {c6c} U. ( लुंपति-ते, लुप्त) 1 To break, violate, cut off, destroy, injure; अनुभवं वचसा सखि लुंपसि N. 4. 105. --2 To take away, deprive of, rob, plunder. --3 To seize, pounce upon. --4 To elide, suppress, cause to disappear. --Pass. (लुप्यते) 1 To be broken or violated; be lost; तस्य भागो न लुप्यते Ms. 9. 211. --2 To be elided or [] lost, to disappear (in gram.). --Caus. (लोपयति-ते) 1 To break, violate, infringe, offend against. --2 To omit, neglect. --3 To cause to swerve from; सत्याद् गुरुमलोपयन् R. 12. 9. --Desid. (लुलुप्सति, लुलोपिषति); freq. लोलुप्यते or लोलोप्ति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुप्, पुं, (लुप् च्छेदे + क्विप् ।) लोपः । यथा । अभोभगोऽघोभ्योऽवे लुप् । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-225-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुप्तलुप् धातु (तुदादिगण, आत्मनेपद) — लुङ् लकार, प्रथम पुरुष, एकवचन (माङ्योग में अट्-आगम का अभाव — न माङ्योगे) 📚
अन्य सम्भावना: लुप्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | लुप्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुप्त 📚 ➤ छेद करना, कतरना, चीरना, टुकड़े टुकड़े करना
संस्कृत: छेदने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुप् 📚(cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लु…🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें