🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:49:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

लुप्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

लुप्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

लुप्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — लुप्
लुप्
lup
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. लुप् (cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लुलोप, लुलुपे, Br. &c.; aor. अलुपत्, अलुप्त Gr.; Prec., लोप्सिय, ChUp.; लोप्ता, लोप्स्यति, ˚ते Gr.; inf. लोप्तुम्, Hit.; ind.p. लुप्त्वा, MBh. &c.; -लुप्य, AV.; -लुम्पम्, MaitrS.; लोपं, Kauś.), to break, violate, hurt, injure, spoil, Hariv.; VarBṛS.; to seize, fall or pounce upon (acc.), MBh.; Hit.; to rob, plunder, steal, Kathās.; BhP.; to cheat (said of a merchant), Campak.; to take away, suppress, waste, cause to disappear, ŚārṅgS.; Śatr.; BhP.; to elide, erase, omit (a letter, word &c.), Prāt.; Pāṇ.; Kār.; cl. 4. P. लुप्यति (pf. लुलोप; fut. लोपिता, लोपिष्यति, &c.), to disturb, bewilder, perplex, confound, Dhātup. xxvi, 126 : Pass. लुप्यते (TS. लुप्यते; aor. अलोपि), to be broken &c., AV. &c. &c.; to be wasted or destroyed, Hcar.; (in gram.) to be suppressed or lost or elided, disappear; to be confounded or bewildered, MaitrUp. : Caus. लोपयति, ˚ते (aor. अलूलुपत्, MBh.; अलुलोपत् Gr.; Pass. लोप्यते), to cause to break or violate, cause to swerve from (abl.), Ragh.; to break, violate, infringe, neglect, Mn.; MBh. &c.; (Ā.) to cause to disappear, efface, MānGṛ. : Desid. लुलुप्सति or लुलोपिषति, ˚ते Gr.: Intens. लोलोप्ति (p. लोलुपत्), to confound, bewilder, perplex, KaṭhUp.; लोलुप्यते = गर्हितं लुम्पति, Pāṇ. iii, 1, 24; to be greedy, in अ-लोलुप्यमान, q.v. [For cognate words, see under √ रुप्.]
2. लुप् (in gram.) falling out, suppression, elision (cf. 2. लुक्)
लुप् mfn. = लुप्त, fallen out, dropped, elided, VPrāt.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (904,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लुप् {vI.v} {c4c} P. (लुप्यति) 1 To confound, perplex. --2 To be perplexed or confounded. --3 To be suppressed or destroyed. {vII.v} {c6c} U. ( लुंपति-ते, लुप्त) 1 To break, violate, cut off, destroy, injure; अनुभवं वचसा सखि लुंपसि N. 4. 105. --2 To take away, deprive of, rob, plunder. --3 To seize, pounce upon. --4 To elide, suppress, cause to disappear. --Pass. (लुप्यते) 1 To be broken or violated; be lost; तस्य भागो न लुप्यते Ms. 9. 211. --2 To be elided or [] lost, to disappear (in gram.). --Caus. (लोपयति-ते) 1 To break, violate, infringe, offend against. --2 To omit, neglect. --3 To cause to swerve from; सत्याद् गुरुमलोपयन् R. 12. 9. --Desid. (लुलुप्सति, लुलोपिषति); freq. लोलुप्यते or लोलोप्ति.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0931-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लुप्, पुं, (लुप् च्छेदे + क्विप् ।) लोपः । यथा । अभोभगोऽघोभ्योऽवे लुप् । इति मुग्धबोध- व्याकरणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-225-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
लुप्उमा-कोश लुप्: (cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लु… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

लुप् 📚 ➤ (cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लु… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
लुप् 📚(cf. √ रुप्), cl. 6. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 137) लुम्पति, ˚ते (pf. लु…🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें