🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:09:15 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

क्रूर (पुंलिङ्ग)

निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रूरःक्रूरौक्रूराः
द्वितीयाक्रूरम्क्रूरौक्रूरान्
तृतीयाक्रूरेणक्रूराभ्याम्क्रूरैः
चतुर्थीक्रूरायक्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
पञ्चमीक्रूरात् / क्रूराद्क्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
षष्ठीक्रूरस्यक्रूरयोःक्रूराणाम्
सप्तमीक्रूरेक्रूरयोःक्रूरेषु
सम्बोधनहे क्रूरहे क्रूरौहे क्रूराः

अर्थ: निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण
संस्कृत: पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप, क्षुद्र, शार्वर

📚 अमरकोश में:
• क्षुद्र (३.३.१८६) — पर्याय: नीच, थोड़ा
• निस्त्रिंश (३.३.२३०) — पर्याय: तलवार
• क्रूर (३.१.४७) — पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

क्रूर (नपुंसकलिङ्ग)

निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रूरम्क्रूरेक्रूराणि
द्वितीयाक्रूरम्क्रूरेक्रूराणि
तृतीयाक्रूरेणक्रूराभ्याम्क्रूरैः
चतुर्थीक्रूरायक्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
पञ्चमीक्रूरात् / क्रूराद्क्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
षष्ठीक्रूरस्यक्रूरयोःक्रूराणाम्
सप्तमीक्रूरेक्रूरयोःक्रूरेषु
सम्बोधनहे क्रूरहे क्रूरेहे क्रूराणि

अर्थ: निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण
संस्कृत: पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप, क्षुद्र, शार्वर

📚 अमरकोश में:
• क्षुद्र (३.३.१८६) — पर्याय: नीच, थोड़ा
• निस्त्रिंश (३.३.२३०) — पर्याय: तलवार
• क्रूर (३.१.४७) — पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें