🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:02:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

क्रूरः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

क्रूरः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

क्रूरः

अर्थ: निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण

संस्कृत: पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप, क्षुद्र, शार्वर

व्युत्पत्ति: कृत् + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. क्रूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — क्रूर (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाक्रूरःक्रूरौक्रूराः
द्वितीयाक्रूरम्क्रूरौक्रूरान्
तृतीयाक्रूरेणक्रूराभ्याम्क्रूरैः
चतुर्थीक्रूरायक्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
पञ्चमीक्रूरात् / क्रूराद्क्रूराभ्याम्क्रूरेभ्यः
षष्ठीक्रूरस्यक्रूरयोःक्रूराणाम्
सप्तमीक्रूरेक्रूरयोःक्रूरेषु
सम्बोधनहे क्रूरहे क्रूरौहे क्रूराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — क्रूर
क्रूर
krūra
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
क्षुद्र (3.3.186) नीच · थोड़ा
निस्त्रिंश (3.3.230) तलवार
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रूर mf(आ)n. (fr. क्रवि-स् cf. स्थूर and स्थविर), wounded, hurt, sore, ŚBr.
‘bloody, raw’, cruel, fierce, ferocious, pitiless, harsh, formidable, AV.; TS. vi; Mn. &c.
inauspicious (as opposed to सौम्य and अ-क्रूर, said of the first, third, fifth, seventh, ninth, and eleventh signs of the zodiac, which are supposed to have a malignant influence, Jyot.; said of planets, VarBṛS.)
hard, solid, Suśr.; Śak.; Pañcat.
strong (as a bow, opposed to मन्द), Nār.
hot, sharp, disagreeable, L.
क्रूर (अस्, अम्), m. n. boiled rice (cf. कूर), L.
क्रूर (अस्), m. a hawk, L.
a heron, L.
red oleander (= रक्त-करवीर), L.
क्रूर (अम्), n. a wound, sore, AV.; VS.; TS.; ŚBr.
blood-shedding, slaughter, cruelty, any horrible deed, harshness, AV.; AitBr. i, 26; Mn. i, 29 &c.
any frightful apparition, AdbhBr.
a kind of house, Gal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (322,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रूर a. [कृत-रक् धातोः क्रूः cf. Uṇ. 2. 21] 1 Cruel, wicked, hard-hearted, pitiless; तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया R. 12. 4; Me. 105; Ms. 10. 9. --2 Hard, rough. --3 Formidable, terrible, fierce, ferocious, savage. --4 Destructive, mischievous. --5 Wounded, hurt. --6 Bloody. --7 Raw. --8 Strong. --9 Inauspicious. --10 Hard, solid, hardened; Ś. 2. 4. --11 Hot; disagreeable, sharp; Ms. 2. 33. --रः, --रं Boiled rice. --रः 1 A hawk. --2 A heron. --3 An uneven sign of the zodiac. --4 N. of a planet (Rāhu or Saturn). --रं 1 A wound. --2 Slaughter, cruelty. --3 Any horrible deed. --4 Any frightful appearance. --Comp. --आकृति a. terrible in form. --(तिः) epithet of Rāvaṇa. --आचार a. following cruel or savage practices. --आशय a. {1} containing fierce animals (as a river). {2} of a cruel disposition. --कर्मन् n. {1} a bloody act. {2} any hard labour. --कृत् a. fierce, cruel, unrelenting. --कोष्ठ a. having costive bowels (unaffected by strong purgatives). --गंधः sulphur. --दृश् a. {1} evil-eyed, having a malignant look. {2} mischievous, villainous. (--m.) N. of Saturn; also of Mars. --राविन् m. a raven. --लोचनः an [] epithet of the planet Saturn.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0432-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रूर त्रि० कृत--रक् धातोः क्रूः । १ निर्दये २ कठिने अमरः ३ हिंसके ४ उग्रे च मेदि० । “तस्याभिषेकसंभारं कल्पितं क्रूरनिश्चया” रघुः । “तस्मिन्नुपायाः सर्व्वेनः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः” कुमा० । “दृढकारी मृदुर्दान्तः क्रूराचा- [] रैरसंवसत्” मनुः । तस्य भावः ष्यञ् क्रौर्य्य न०, तल् क्रूरता स्त्री, त्वक्रूरत्व न०, निर्द्दयत्वे हिंसने काठिन्ये उग्रत्वे च । “ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मे- षादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः” दोपिकोक्ते मेषादिषु मध्ये ५ विषमराशौ पु० “अर्द्धोनेन्द्वर्कसौराराः पापाः सौम्या- स्तथा परे । पापयुक्तोबुधः पापोराहुकेतू च पापदौ” ज्योति० उक्ते ६ ग्रहभेदेच “यथा दृष्टफला क्रूरास्तथा सौम्याः शुमप्रदाः । क्रूरयुक्तः पुनः सौम्योज्ञेयः क्रूर- फलप्रदः” “इदञ्च सौम्यक्रूराणां फलं स्थानवशात् समम् । एतदेव फलं विद्धि सौम्यैः क्रूरैर्विपर्य्ययात्” “ग्रहाः सौम्यास्तथा क्रूरा वक्राः शीघ्रोचनीचगाः” इति “तिथिराश्यंशनक्षत्रं विद्धं क्रूरग्रहेण यत् । सर्व्वेषु शुभकार्य्येषु वर्ज्जयेत्तत् प्रयत्नतः । न नन्दति विवाहे च यात्रायां न निवर्त्तते । रोगाद्विमुच्यते रोगी वेधवेला- कृतोद्यमः । रोगकाले भवेद्वेधः क्रूरखेचरसम्भवः” “क्रूरावक्रा महाक्रूरा इति च ज्यो० त० पापग्रहार्थ परतया क्रूरशब्दप्रयोगात् । क्रूरवेधप्रकारस्तु चक्र- शब्दे सर्व्वतोभद्रचक्रे वक्ष्यते । ७ रक्तकरवीरे पु० ८ श्येन- पक्षिणि ९ कङ्कपक्षिणि च पुंस्त्री० राजनि० स्त्रियां जातित्वात् ङीप् । १० रक्तपुनर्णवायां स्त्री राजनि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2337-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रूरः, त्रि, (कृत् छेदने + “कृतेश्छक्रूच” । उणां २ । २१ । इति रक्प्रत्ययः धातोः क्र्वादेशश्च ।) पर- द्रोहकारी । (यथा, मेघदूते । १०७ । “क्रूरस्तस्मिन्नपि न सहते सङ्गमं नौ कृतान्तः” ॥) निर्दयः । तत्पर्य्यायः । नृशंसः २ घातुकः ३ पापः ४ । (यथा, भागवते । ९ । १४ । ३७ । “स्त्रियो ह्यकरुणाः क्रूरा दुर्मर्षाः प्रियसाहसाः” ॥ यथा, च कुमारे । २ । ४८ । “तस्मिन्नुपायाः सर्व्वे नः क्रूरे प्रतिहतक्रियाः” । “क्रूरे घातुके” इति मल्लिनाथः ॥) कठिनः । इत्यमरः । ३ । ३ । १९० ॥ (यथा, रघुवंशे । १२ । ४ । “तस्याभिषेकसम्भारं कल्पितं क्रूरनिश्चया” ॥) घोरः । इति मेदिनी ॥ (यथा, पञ्चतन्त्रे ३ । २५ । “क्रूरो लुब्धोऽलसोऽसत्यः प्रमादी भीरुरस्थिरः” ॥) उष्णः । इति हेमचन्द्रः ॥ प्रथमतृतीषपञ्चमसप्तम- [] नवमैकादशराशयः । यथा, -- “ओजोऽथ युग्मं विषमः समश्च क्रूरोऽथ सौम्यः पुरुषोऽङ्गना च । चरस्थिरद्व्यात्मकनामधेया मेषादयोऽमी क्रमशः प्रदिष्टाः” ॥ इति दीपिका ॥
क्रूरः, पुं, (कृन्ततीति । “कृतेश्छक्रूच” । उणां २ । २१ । इति रक् धातोः क्र्वादेशश्च ।) भूताङ्कुशवृक्षः । रक्तकरवीरवृक्षः । श्येनपक्षी । कङ्कपक्षी । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-219-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "क्रूर" आता है (33)
खल क्रूर । कठोरनृशंस लोगों को कष्ट या पीड़ा पहुँचानेवाला । क्रूर । निर्दयकठुर क्रूर । कठोरहननशील क्रूर । वधिक । प्राण लेनेवालावज्रहृदय कठोर । क्रूरपाषाणहृदय क्रूर । पत्थर की तरह कठोर दिलवालाजरार क्रूर । हानि पहुँचानेवालाजुलवाना पु † वि॰ अत्याचारी । जुल्मी । क्रूरहतियारा † वि॰ हत्या करनेवाला । वध करनेवाला । क्रूर । निर्दय । हत्यारारेप निदितजटिल जटावाला । जटाधारीघातुक हिंसक । नाशकारीजाल्म पामर । नीचपशव्य पशु संबंधीटुंटुक श्योनाक । सोना पाठा । आलू । टेटुबीभत्स जिसे देखकर घृणा हो । घृणितक्षुद्र कृपण । कंजूसनिष्ठुर कठिन । कड़ा । सख्तहताश जिसे आशा न रह गई हो । निराश । नाउम्मीदपापी पाप में रत या अनुरक्त । पाप करनेवाला । पापयुक्त । अघी । पातकीबाबर पु वि॰ दे॰ 'बाउर'वृकायु जंगली कुत्तासाहसैकरसिक साहसिकता में ही आनंद या रस माननेवाला । अत्यंत अत्याचारी । उद्धत । उद्द…करूर † वि॰ दे॰ 'कड़ुआ'बंबार बम की वर्षा करनेवाले विमान । बमवर्षक यानसाहसी वह जो साहस करता हो । हिम्मती । दिलेरसियाह दे॰ 'स्याह'निरधिन पु वि॰कठकरेजी कठकलेजी वि॰हृदयहीन कठोर हृदयवालाअतिरुक्ष बहुय रुखाहिंस्त्र हिंसा करनेवाला । खूँखार । जैसे,—हिंस्त्र पशुहृदयशून्य जो सहृदय न हो । अरसिक

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
क्रूरःक्रूर (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

क्रूरः 📚 ➤ निर्दय, निष्ठुर, कठोरहृदय, निष्करुण
संस्कृत: पर्याय: नृशंस, घातुक, पाप, क्षुद्र, शार्वर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
क्रूर 📚mf(आ)n. (fr. क्रवि-स् cf. स्थूर and स्थविर), wounded, hurt, sore, …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
क्रूर
क्षुद्र (३.३.१८६) — नीच, थोड़ा

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬