🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:43 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तुर
tura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तुर १ क्रि॰ वि॰ [सं॰] शीघ्र । जल्द । स॰—बहु दाबि डारे समर में तुर में तुरंगहि दपटि कै ।—पद्माकर ग्रं॰, पृ॰ २० ।
तुर २ वि॰
१. वेगवान् । शीघ्रगामी ।
२. दृढ़ । सबल (को॰) ।
३. घायल । आहत (को॰) ।
४. धनी (को॰) ।
५. अधिक । प्रचुर [को॰] ।
तुर ३ संज्ञा पुं॰ वेग । क्षिप्रता [को॰] ।
तुर ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ तर्कु] १, वह लकड़ी जिसपर जुलाई कपड़ा बुनकर लपेटते जाते हैं ।
२. वह बेलन जिसपर गोटा बुनकर लपेटते जाते हैं ।
तुर पु ५ संज्ञा पुं॰ [? सं॰ तुरग > तुरअ, तुर] घोड़ा । अश्व । तुरग । उ॰—माघ बद्दि पंचमि दिवस चढ़ि चालिए तुर तार ।—पृ॰ रा॰, २५ ।२२५ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तुर mfn. quick, willing, prompt, RV.; AV. vi, 102, 3
strong, powerful, excelling, rich, abundant, RV.; AV. vii, 50, 2; TS. ii; Kauś. 91
तुर m. N. of a preceptor and priest with the patr. Kāvaṣeya, ŚBr. ix f., xiv; AitBr.; TāṇḍyaBr.; BhP.
2. तुर mfn. hurt, RV. viii, 79, 2
cf. आ-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (450,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तुर a. Ved. 1 Advancing, promoting. --2 Speedy, quick, prompt. --3 Strong, energetic. --4 Hurt, wounded. --5 Rich. --6 Abundant. --रः Speed, velocity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0541-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुर त्वरणे जुहो० पर० अक० सेट् । तुतोर्त्ति अतोरीत् । तुतोर । वैदिकोऽयम् धातुः । “अपामिवेदूर्मयस्तर्तुराणाः” ऋ० ९ । ९५ । ३ । ताच्छील्ये चानश् । अभ्यासस्यातोऽत्त्वं च “सहिष्ठे तुरतस्तुरस्य” ऋ० ६ । १८ । ४ । “अर्को वा यत्तुरते” तै- स० २ । २ । १२ । ४ । वेदे गणव्यत्ययः पदव्यत्ययश्च । अस्यादन्त चुरादित्वमपि । तुरयति । “तुरयन्न जिष्यः” ऋ० ४३८ । ७
तुर त्रि० तुर--क । वेगवति । “प्र तव्यसो नम उक्तिं तुरस्या- हम्” ऋ० ५ । ४३ । ९ “नहि त्वा शूरो न तुरो न घृ- [] ष्णुर्न” ऋ० ६ । २५ । ५ । घञर्थे भावे क वा । २ वेगे तुरगः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3325,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तुर, लि र वेगे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (ह्वां- परं-अकं-सेट् ।) ह्रस्वी । लि, तुतोर्त्ति । र, वैदिकः । वेगः शीघ्रगमनम् । अदादिवर्ज्ज- धातुभ्यः शपो विधानेनैव सिद्धे अदादेः शपं विधाय तल्लुक्करणं निष्ठायां भावादिढे वोदुङो- ऽव्वत इत्यनेन गुणार्थमिति चतुर्भुजः । तेन तोरितं तुरितमिति । तन्मते रुदेरपि रोदितं रुदितमिति स्यात् । इति दुर्गादासः ॥
तुरः, त्रि, (तुतोर्त्ति वेगेन गच्छतीति । तुर + कः ।) वेगवान् । इति तुरगशब्दटीकायां भरतः ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ७ । ५६ । १९ । “इमे तुरं मरुतो रामयन्तीमे सहः सहस आ नमन्ति ॥” “तुरं कर्म्मसु क्षिप्रवन्तम् ।” इति सायङः ॥ क्षिप्रस्तोत्रकारी । यथा, ऋग्वेदे । ८ । २६ । ४ । “उपस्तोमान्तुरस्य दर्शथः श्रिये ॥” “तुरस्य क्षिप्रं स्तोत्रं कुर्व्वतः ।” इति सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-634-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें