🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:51:21 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

बलवान्
balavān
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बलवान् (2.6.44) मांसल · अंसल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
बलवान् वि॰ [सं॰ बलवत्] [स्त्री॰ बलवती]
१. बलिष्ठ । मजबूत । ताकतवर । जिसके शरीर में बल हो ।
२. सामर्थ्य- वान् । शक्तिमान ।
३. दृढ़ । मजबूत ।
४. घना । गहरा । जैसे, अंधकार (को॰) ।
५. अधिक महत्व का । अधिक वजन का (को॰) ।
६. सेनायुक्त (को॰) ।
७. आठवें मुहूर्त का नाम (ज्यौ॰) ।
बलवान् । उ॰—बिड़ंबना है विधि की बलीयसी ।—प्रिय॰ प्र॰, पृ॰ १७३ ।
२. अधिक प्रभावपूर्ण या आकर्षक (को॰) ।
३. अधिक महत्व का (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बलवान् [त्], त्रि, (बलमस्यास्तीति । बल + मतुप् । मस्य वः ।) बलविशिष्टः । तत्पर्य्यायः । मांसलः २ अंशलः ३ । इत्यमरः । २ । ६ । ४४ ॥ वीर्य्यवान् ४ बली ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः १ । ७६ । “आकाशात्तु विकुर्व्वाणात् सर्व्वगन्धवहः शुचिः । बलवान् जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-399-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "बलवान्" आता है (50)
अंसल पुष्ट कंधोंवाला । दुढंस्कंध । बलवान्प्रबल बलवान् । प्रचंडसबल जिसमें बहुत बल हो । बलवान् । बलशाली । ताकतवर । जैसे,—जो सबल होगा वह नि…ऊर्जित शक्तिशाली । बलवान्शाक्वर शक्तिशाली । पराक्रमी । बलवान्ऊर्जस्वल बलवान् । बली । शक्तिमान्वीर्यवत् बलवान् । मजबूत । प्रबल । समर्थउर्जित वर्धित । शक्तिशाली । बलवान्उरुक्रम बलवान् । पराक्रमीदूप्र शक्तिमान् । बलवान्सहिष्ठ बलवान् । ताकतवरबलीयान् बलवान् । सबल । सशक्त । जैसे,— प्रजा के बल से बलीयान् होने के वे प्रजा …ऊर्जस्वी बलवान् । सक्तिमान्वीर्यकृत बलवान् । ताकतवरशक्तिष्ठ जिसमें शक्ति हो । शक्तिशाली । मजबुत । ताकतवर । बलवान्कवो बलवान् । शक्तिशाली । मजबूत । दृढ़ओजित बलवान् । प्रतापी । तेजवान । शक्तिशालीसौजा ओजयुक्त । ताकतवर । बलवान् । बली । शक्तिशालीअजराल बलवान् । जोरावर । —डिं॰कसदार ताकतवर । बलवान्गालिम पु वि॰ प्रबल । दृढ़ । प्रचंड । बलवान् । विजयी ।—गेरि के ग्रस्यो है३ गज…ठींगा † वि॰ जबर्दस्त । बलवान्पलवाल † वि॰ हृष्ट पुष्ट । बलवान्बरजोर प्रबल । बलवान् । जबरदस्तबलवंत बलवान् । बलीबलवार पु वि॰ बली । बलवान्जोरावर बलवान् । ताकतवर । जबरदस्तताकतवर बलवान् । बलिष्ठबरियार † वि॰ बली । बलवान् । मजबूतबलशाली बलवान् । बलीशुष्मी शक्तिशाली । बलवान्पराक्रमी बलवान् । वलिष्ठधोरोदात्त साहित्य के अनुसार वह नायक जो निरभिगानी, दयालु, क्षमाशील, बलवान्, धीर, …शक्तिमान् बलवान् । बलिष्ठ । ताकतवरशक्तिसंपन्न शक्ति से युक्त । बलवान् । ताकतवर । मजबूतधीर जिसमें धैर्य हो । जो जल्दी घबरा न जाय । दृढ़ और शांत चित्तवालाआपीन मोटासमर्थ जिसमें कोई काम करने का सामर्थ्य हो । कोई काम करने की योग्यता या ताकत र…चित्रक तिलकनिस्तंद्र निस्तंद्रि वि॰महाबाहु लंबी भुजावालासुक्षत्र अत्यंत धनशालीबलगर † वि॰बरबंड पु ‡ वि॰मजबूत दृढ़ । पुष्ट । पक्काशक्ती एक प्रकार के मात्रिक छंद का नाम । विशेष—इसके प्रत्येक चरण में १८ मात्र…सरहंग सेना का अफसर । नायक । कप्तानअजरायल जो जीर्ण न हो । जो पुराना न हो । जो सदा एक सा रहे । अमिट । पक्का । चिर…बरिवंड पु वि॰बलकारी दे॰ 'बलकर'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें