🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:57:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुष्ट
puṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पोषित (3.1.96) पुषित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. पोषण किया हुआ । पाला हुआ ।
२. तैयार । मोटा ताजा । बलिष्ठ ।
३. मोटा ताजा करनेवाला । बलवर्घक । जैसे— गाजर का हलुआ बड़ा पुष्ट है ।
४. दृढ़ । मजवूत । पक्का ।
५. पूर्ण । पूरा (को॰) ।
६. गंभीर । पूर्ण ध्वनियुक्त (को॰) ।
पुष्ट ३ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. पोषण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्ट mfn. nourished, cherished, well-fed, thriving, strong, fat, full, complete, perfect, abundant, rich, great, ample, Mn.; MBh. &c.
rich in, blessed with (instr.), Daś.
full-sounding, loud, Hariv.
burnt, W. (w.r. for प्लुष्ट?)
incubated, brooded over, MW.
पुष्ट n. growth, increase, gain, acquisition, wealth, property (esp. of children or cattle), RV.; VS.; AV.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (639,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्ट p. p. [पुष्-क्त] 1 Nourished, fed, reared, brought up. --2 Thriving, growing, strong, fat. --3 Tended, cared for. --4 Rich, magnificently provided. --5 Complete, perfect. --6 Full-sounding, loud. --7 Eminent. --ष्टः N. of Viṣṇu. --ष्टं 1 Nourishment. --2 Acquisition, gain (Ved.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0712-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्ट त्रि० पुष--क्त । यस्य पोषणं कृतं तस्मिन् १ कृतपोषणे अमरः । भावे क्त । २ पुष्टौ न० । तत् कार्य्यतया अस्त्यस्य अच् । ३ विष्णौ पु० “तुष्टः पुष्टः पुष्टिकरः” विष्णुस० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4384,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्टं, त्रि, (पुष + क्तः ।) कृतपोषणम् । तत्- पर्य्यायः । पुषितम् २ । इत्यमरः । ३ । १ । ९७ ॥ पतम् ३ । इति जटाधरः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १७१ । “यदा मन्येत भावेन हृष्टं पुष्टं बलं स्वकम् । परस्य विपरीतञ्च तदा यायाद्रिपुं प्रति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुष्ट" आता है (14)
स्नाविर स्नायु से युक्त । पेशियों से युक्त । पुष्टअटुट न टुटने योग्य । आखंड़नवीय । अछेध । दुढ़ । पुष्ट । मजबूत । २य जिसका पतन…पक्का अनाज या फल जो पुष्ट होकर खाने के योग्य हो गया हो । जो कच्चा न हो । पका…मजबूत दृढ़ । पुष्ट । पक्कापुख्ता मजबुत । द्दढ़ । पुष्टपुरायठ पु † वि॰ अत्यधिक पुराना । पुष्ट । बलिष्ठअतिहिवृंत दृढ़ । पुष्ट । मजबूतपीव दे॰ 'पीप'परिणत बिलकुल या बहुत झुका हुआ । अति नम्र या नतमांसल मांस से भरा हुआ । मांसपूर्ण (अंग) । जैसे,चूतड़, जाँघ आदिकौंच हिमालय का एक अंश । क्रौंच पर्वतसमांस जिसमें मांस हो । मांसयुक्तभरा भरा हुआ । पूर्णगोखरू एक प्रकार का क्षुप । विशेष—इसमें चने के आकार के कड़े और कँटीले फल लगते…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें