🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पुष्टि
puṣṭi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पुष्टि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. पोषण ।
२. मोटाताजापन । बलिष्ठता ।
३. बुद्धि संतति की बढ़ती ।
४. दृढ़ता । मजबूती ।
५. बात का समर्थन । पक्कापन । जैसे,—इस बात से तुम्हारे कथन की पुष्टि होती है ।
६. सोलह मातृकाओं में से एक ।
७. मंगला, विजया आदि आठ प्रकार की चारपाइयों में से एक ।
८. धर्म की पत्नियों में से एक ।
९. एक योगिनी ।
१०. अश्व- गंधा । असगंध ।
११. संपन्नता । धनाढ्याता । वैभव (को॰) ।
१२. रक्षण । सहायता (को॰) ।
१३. अभ्युदय के लिये किया जानेवाला एक धार्मिक कृत्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्टि f. (or पुष्टि, esp. RV.) well-nourished condition, fatness, plumpness, growth, increase, thriving, prosperity, wealth, opulence, comfort, RV. &c. &c.
breeding, rearing (esp. of cattle; also with पशोः), RV.; TS.; ŚBr.
development, fulness, completeness, Sāh.
N. of a partic. ceremony performed for the attainment of welfare or prosperity, Cat.
N. of a daughter of Dakṣa and wife of Dharma, MBh.; Hariv.; Pur.
of the mother of Lobha, MārkP.
of a d˚ of Dhruva, VP.
of a d˚ of Paurṇamāsa, ib.
of a Śakti, Hcat.
one of the 16 Mātṛkās or divine mothers, L.
of a Kalā of the moon, BrahmaP.
of a Kalā of Prakṛti and w˚ of Gaṇeśa, BrahmaP.
of a form of Dākṣāyaṇī, MatsyaP.
of a form of Sarasvatī, W.
Physalis Flexuosa, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (639,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पुष्टिः f. [पुष् भावे-क्तिन्] 1 Nourisheding, breeding, or rearing. --2 Nourishment, growth, increase, advance; यत्पिंषतामपि नृणां पिष्टोपि तनोषि परिमलैः पुष्टिं Bv. 1. 12. --3 Strength, fatness, fulness, plumpness; अंधस्य दृष्टिरिव पुष्टिरिवातुरस्य Mk. 1. 49. --4 Prosperity, thriving. --5 Maintenance, support. --6 Wealth, property, means of comfort; R. 18. 32. --7 Richness, magnificence. --8 Development, perfection. --Comp. --कर a. nourishing, nutritive. --कर्मन् n. a religious ceremony performed for the attainment of worldly prosperity. --कांतः an epithet of Gaṇeśa. --द a. {1} nourishing. {2} causing growth or prosperity. --वर्धन a. promoting welfare, causing prosperity. --(नः) a cock.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0713-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्टि स्त्री पुष--भावे क्तिन् । १ पोषणे अन्नादिनोपचयकरणे[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] २ वृद्धौ च मेदि० । कर्त्तरि क्तिच् । ३ अश्वगन्धायां राजनि० शच्यादिषु ४ मातृकाभेदे ५ योगिनीभेदे ६ धर्मस्य पत्नीभेदे भा० ६६ अ० । [1] Correction submitted by Neelesh Bodas on 20211025. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-json/issues/6. note: remove space.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4384,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पुष्टिः, स्त्री, (पुष + भावे क्तिन् ।) पोषणम् । वृद्धिः । इति मेदिनी । टे, २३ ॥ (यथा, मार्कण्डेये । २२ । ११ । “वैदिकैर्वारणैर्मन्त्रैः प्रजानां पुष्टिहेतुकैः ॥”) अश्वगन्धा । इति राजनिर्घण्टः ॥ षोडश- मातृकान्तर्गतदेवताविशेषः । इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ (सा तु दक्षकन्यानामन्यतमा । यथा, मार्क- ण्डेये । “प्रसूत्याञ्च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिस्तथा । ससर्ज्ज कन्यास्तासाञ्च सम्यङ्नाभानि मे शृणु ॥ श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा ॥” गणपतेः पत्नी । यथा, ब्रह्मवैवर्त्तपुराणे । २ । १ । ९९ । “पुष्टिर्गणपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले । यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोऽपि च ॥” खट्वाविशेषः । यथाह भोजः । “मङ्गला विजया पुष्टिः क्षमा तुष्ठिः सुखासनम् । प्रचण्डा सर्व्वतोभद्रा खट्वानामाष्टकं विदुः ॥” तन्त्रोक्तचन्द्रकलाया नामान्तरम् । यथा, रुद्र- यामले । “अमृता मानदा पूषा पुष्टिस्तुष्टी रतिर्धृतिः । शशिनी चन्द्रिका कान्तिर्ज्योत्स्ना श्रीः प्रीति- रङ्गदा । पूर्णापूर्णामृताकामदायिम्यः शशिनः कलाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-204-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पुष्टि" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें