🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:04:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पोष
poṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पोष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पोषण । पुष्टि । उ॰—पादप ये इहि सींचते, पावै अँग अँग पोष । पूरबजा ज्यों वरणते स ब मानियों सँतोष ।—प्रियादास (शब्द॰) ।
२. अभ्युदय । उन्नति ।
३. आधिक्य । वृद्धि । बढ़ती ।
४. धन ।
५. तुष्टि । संतोष । उ॰—तेहि को होइ नाद पै पोषा । तब परि हूँकै होइ सँतोषा ।—जायसी (शब्द॰) । (ख) कोऊ आवे भाव लैं कोउ लै आवै अभाव । साधु दोऊ को पोष दै, भाव न गिनै अभाव ।—कबीर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोष m. (√ पुष्) thriving, prosperity, abundance, wealth, growth, increase, RV.; AV.; Br.; GṛŚrS.
nourishing, nurture, rearing, maintaining, supporting, Kāv.; Pur. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (650,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पोषः [पृष्-घञ्] 1 Nourishing, supporting, maintaining. --2 Nourishment, growth, increase, advance. --3 Prosperity, plenty, abundance.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0721-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पोषः, पुं, पोषणम् । पुषधातोर्भावे घञ् प्रत्यय- निष्पन्नः । यथा, भट्टिः । “यः सर्व्वदास्मानपुषत् स्वपोषम् ॥” (यथा, च भागवते । ३ । ३० । १० । “अर्थैरापादितैर्गुर्व्व्या हिंसयेतस्ततश्च तान् । पुष्णाति येषां पोषेण शेषभुयात्यधः स्वयम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-235-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पोष" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें