🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिणत
pariṇata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परिपक्व (3.1.95) पक्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिणत वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ परिणति]
१. बिलकुल या बहुत झुका हुआ । अति नम्र या नत ।
२. जिसका परिणाम हुआ हो । जो बहलकर और का और हो गया हो । बदला हुआ । विकारयुक्त । रूपांतरित । अवस्थांतरित । जैसे, दूध का दही के रूप में परिणत होना ।
३. पका हुआ । पक्का । जैसे, परिणत फल ।
४. पचा हुआ । रसादि में परिवर्तित (भोजन) ।
५. प्रौढ़ । पुष्ट । बढ़ा हुआ । पक्का । कच्चा का उलटा ( बुद्धि या वय) ।
६. समाप्त । अवसित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-णत mfn. bent down (is an elephant stooping to strike with its tusks), Megh.
bent down or inclined by (comp.), Bhartṛ.
changed or transformed into (instr. or comp.), Kālid.; Kād.; Sāh.
developed, ripened, mature, full-grown, perfect
full (as the moon)
set (as the sun), MBh.; Kāv. &c.
advanced (वयसा, in age, R.; also impers. ˚तं वयसा, ‘life is advanced, old age has come’, Kathās.)
digested (as food), Suśr.
elapsed (as time), BhP.
परि-णत n. capital, wealth accumulated for the sake of profit (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (594,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिणत p. p. 1 Bent or bowed down, stooping; Me. 2. --2 Declining, old (as age); परिणते वयसि K. 35, 62, 63. --3 Ripe, matured, [] ripened, fully developed or formed; श ब्दब्रह्मविदः कवेः परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमां U. 7. 21; 1. 39, 6. 13; Me. 23; परिणतमकरंदमार्मिकास्ते Bv. 1. 8; Śi. 11. 49. --4 Full-grown, advanced, perfected; परिणतशरच्चद्रंक्रिरणैः Bh. 3. 49; Me. 110. --5 Digested (as food). --6 Transformed or changed into (with instr.); V. 4. 28. --7 Ended, come to a close, terminated. --8 Set (as the sun); Ś. 1. 32. --तः An elephant stooping to strike with his tusks, or giving a side-blow with his tusks; (तिर्यग्दंतप्रहारश्च गजः परिणतो मतः Halāy.); Śi. 4. 29; Ki. 6. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0674-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिणत त्रि० परि + णम--क्त । १ परिपक्वे अमरः । २ परि- णामयुक्ते “तिर्य्ग्दन्तप्रहारश्च गजः परिणतोमतः” हलायुधोक्ते ३गजभेदे माघः ४।२९ ११।३५ सर्वतोनते च ५ शेषयुते च।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4247,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिणतं, त्रि, (परिणमति स्म । परि + नम् + क्तः ।) पक्वम् । इत्यमरः । ३ । १ । ९६ ॥ तिर्य्यग्घातिगजः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, माघे । ४ । २९ । “सततमसुमतामगम्यरूपाः परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्त्ति ॥”) सर्व्वतोभावेन नतञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-059-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिणत" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें