🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:10:15 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

परिणत

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

परिणत

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

परिणत

अर्थ: परि + नम् + क्त "झुका हुआ, विनत, ढलता हुआ"

संस्कृत: पर्याय: पक्व

व्युत्पत्ति: - परि + नम् + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. परिणत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. परिणत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. नत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + नम् + क्त
  4. नत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + नम् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — परिणत (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमापरिणतःपरिणतौपरिणताः
द्वितीयापरिणतम्परिणतौपरिणतान्
तृतीयापरिणतेनपरिणताभ्याम्परिणतैः
चतुर्थीपरिणतायपरिणताभ्याम्परिणतेभ्यः
पञ्चमीपरिणतात् / परिणताद्परिणताभ्याम्परिणतेभ्यः
षष्ठीपरिणतस्यपरिणतयोःपरिणतानाम्
सप्तमीपरिणतेपरिणतयोःपरिणतेषु
सम्बोधनहे परिणतहे परिणतौहे परिणताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — परिणत
परिणत
pariṇata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
परिपक्व (3.1.95) पक्व
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिणत वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ परिणति]
१. बिलकुल या बहुत झुका हुआ । अति नम्र या नत ।
२. जिसका परिणाम हुआ हो । जो बहलकर और का और हो गया हो । बदला हुआ । विकारयुक्त । रूपांतरित । अवस्थांतरित । जैसे, दूध का दही के रूप में परिणत होना ।
३. पका हुआ । पक्का । जैसे, परिणत फल ।
४. पचा हुआ । रसादि में परिवर्तित (भोजन) ।
५. प्रौढ़ । पुष्ट । बढ़ा हुआ । पक्का । कच्चा का उलटा ( बुद्धि या वय) ।
६. समाप्त । अवसित (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-णत mfn. bent down (is an elephant stooping to strike with its tusks), Megh.
bent down or inclined by (comp.), Bhartṛ.
changed or transformed into (instr. or comp.), Kālid.; Kād.; Sāh.
developed, ripened, mature, full-grown, perfect
full (as the moon)
set (as the sun), MBh.; Kāv. &c.
advanced (वयसा, in age, R.; also impers. ˚तं वयसा, ‘life is advanced, old age has come’, Kathās.)
digested (as food), Suśr.
elapsed (as time), BhP.
परि-णत n. capital, wealth accumulated for the sake of profit (?), W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (594,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिणत p. p. 1 Bent or bowed down, stooping; Me. 2. --2 Declining, old (as age); परिणते वयसि K. 35, 62, 63. --3 Ripe, matured, [] ripened, fully developed or formed; श ब्दब्रह्मविदः कवेः परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमां U. 7. 21; 1. 39, 6. 13; Me. 23; परिणतमकरंदमार्मिकास्ते Bv. 1. 8; Śi. 11. 49. --4 Full-grown, advanced, perfected; परिणतशरच्चद्रंक्रिरणैः Bh. 3. 49; Me. 110. --5 Digested (as food). --6 Transformed or changed into (with instr.); V. 4. 28. --7 Ended, come to a close, terminated. --8 Set (as the sun); Ś. 1. 32. --तः An elephant stooping to strike with his tusks, or giving a side-blow with his tusks; (तिर्यग्दंतप्रहारश्च गजः परिणतो मतः Halāy.); Śi. 4. 29; Ki. 6. 7.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0674-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिणत त्रि० परि + णम--क्त । १ परिपक्वे अमरः । २ परि- णामयुक्ते “तिर्य्ग्दन्तप्रहारश्च गजः परिणतोमतः” हलायुधोक्ते ३गजभेदे माघः ४।२९ ११।३५ सर्वतोनते च ५ शेषयुते च।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4247,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिणतं, त्रि, (परिणमति स्म । परि + नम् + क्तः ।) पक्वम् । इत्यमरः । ३ । १ । ९६ ॥ तिर्य्यग्घातिगजः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, माघे । ४ । २९ । “सततमसुमतामगम्यरूपाः परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्त्ति ॥”) सर्व्वतोभावेन नतञ्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-059-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिणत" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
परिणतपरिणत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: परिणत (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | नत (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: परि + नम् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

परिणत 📚 ➤ परि + नम् + क्त "झुका हुआ, विनत, ढलता हुआ"
संस्कृत: पर्याय: पक्व

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
परिणत 📚बिलकुल या बहुत झुका हुआ । अति नम्र या नत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
परिणत

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • परिणत: - परि + नम् + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें