🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:42:44 PM · CDSHARMA.IN

📗 शब्द-रूपावली

किसी भी संस्कृत शब्द के आठों विभक्तियों व तीनों वचनों के रूप — मूल शब्द या कोई भी रूप (जैसे रामेण, मत्याः, तस्य) लिखें

लिङ्ग:

तीव्र (पुंलिङ्ग)

कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीव्रःतीव्रौतीव्राः
द्वितीयातीव्रम्तीव्रौतीव्रान्
तृतीयातीव्रेणतीव्राभ्याम्तीव्रैः
चतुर्थीतीव्रायतीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
पञ्चमीतीव्रात् / तीव्राद्तीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
षष्ठीतीव्रस्यतीव्रयोःतीव्राणाम्
सप्तमीतीव्रेतीव्रयोःतीव्रेषु
सम्बोधनहे तीव्रहे तीव्रौहे तीव्राः

अर्थ: कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र
संस्कृत: पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

📚 अमरकोश में:
• अतिशय के और नाम (१.१.८२) — पर्याय: एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

तीव्र (नपुंसकलिङ्ग)

कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीव्रम्तीव्रेतीव्राणि
द्वितीयातीव्रम्तीव्रेतीव्राणि
तृतीयातीव्रेणतीव्राभ्याम्तीव्रैः
चतुर्थीतीव्रायतीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
पञ्चमीतीव्रात् / तीव्राद्तीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
षष्ठीतीव्रस्यतीव्रयोःतीव्राणाम्
सप्तमीतीव्रेतीव्रयोःतीव्रेषु
सम्बोधनहे तीव्रहे तीव्रेहे तीव्राणि

अर्थ: कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र
संस्कृत: पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

📚 अमरकोश में:
• अतिशय के और नाम (१.१.८२) — पर्याय: एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ

प्रतिमान-आधारित रूप शब्द के प्रतिमान (paradigm) से स्वतः बने हैं — दुर्लभ/अनियमित शब्दों में किसी व्याकरण-ग्रन्थ से मिलान कर लें।

अकारान्त पुंलिङ्ग

आकारान्त स्त्रीलिङ्ग

इकारान्त

ईकारान्त / ऊकारान्त

उकारान्त

ऋकारान्त / ओकारान्त

अकारान्त नपुंसकलिङ्ग

हलन्त (व्यञ्जनान्त)

सर्वनाम

संख्यावाचक

ⓘ नियमित शब्दों के रूप प्रतिमान से स्वतः बनते हैं (शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com); सर्वनाम, संख्या व अनियमित शब्दों (पति, सखि, पथिन्, पुंस् आदि) की तालिकाएँ हाथ से जाँची गयी हैं। अर्थ — आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश; पर्याय — अमरकोश। धातुओं के रूप हेतु धातु-रूपावली, किसी श्लोक के विश्लेषण हेतु श्लोकार्थ-बोधिनी।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें