🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:57:27 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तीव्रः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तीव्रः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तीव्रः

अर्थ: कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र

संस्कृत: पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

व्युत्पत्ति: तीव्र + रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तीव्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तीव्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातीव्रःतीव्रौतीव्राः
द्वितीयातीव्रम्तीव्रौतीव्रान्
तृतीयातीव्रेणतीव्राभ्याम्तीव्रैः
चतुर्थीतीव्रायतीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
पञ्चमीतीव्रात् / तीव्राद्तीव्राभ्याम्तीव्रेभ्यः
षष्ठीतीव्रस्यतीव्रयोःतीव्राणाम्
सप्तमीतीव्रेतीव्रयोःतीव्रेषु
सम्बोधनहे तीव्रहे तीव्रौहे तीव्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तीव्र
तीव्र
tīvra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिशय के और नाम (1.1.82) एकान्त · नितान्त · गाढ · बाढ · दृढ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीव्र १ वि॰ [सं॰]
१. अतिशय । अत्यंत ।
२. तीक्ष्ण । तेज ।
३. बहुत गरम ।
४. नितांत । बेहद ।
५. कटु । कडुवा ।
६. दुःसह । असह्य । न सहने योग्य ।
७. प्रचंड ।
८. तीखा ।
९. वेगयुक्त । तेज ।
१०. कुछ ऊँचा और अपने स्थान से बढ़ा हुआ (स्वर) । विशेष—संगीत में ५ स्वरों—ऋषभ, गांधार, मध्यम, धैवत और निषाद के तीव्र रूप होते हैं । वि॰ दे॰ कोमल ।
तीव्र २ संज्ञा पुं॰
१. लोहा ।
२. इस्पात ।
३. नदी का किनारा ।
४. शिव । महादेव ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीव्र mf(आ)n. (fr. तिव्-र, √ तु) strong, severe, violent, intense, hot, pervading, excessive, ardent, sharp, acute, pungent, horrible, RV. &c.
तीव्र m. sharpness, pungency, Pāṇ. ii, 2, 8, Vārtt. 3., Pat.
for ˚वर (?) g. राजन्यादि
Śiva
तीव्र n. pungency, W.
a shore (for 2. तीर ?), Uṇ. k.
tin (cf. 1. तीर), ib.
steel, L.
iron, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीव्र a. 1 Severe, intense, sharp, acute, violent, poignant, pungent, impetuous; विलंघिताधोरणतीव्रयत्नाः R. 5. 48 ‘strong or violent efforts’; &c. U. 3. 35; Ś. 1. 33, 5. 7. --2 Hot, warm. --3 Flashing. --4 Pervading. --5 Endless, unlimited. --6 Horrible, dreadful. --व्रः 1 Sharpness. --2 Śiva. --व्रं 1 Heat, pungency. --2 A shore. --3 Iron, steel. --4 Tin. --व्रं ind. Violently, sharply, excessively. --Comp. --आनंदः an epithet of Śiva. --गति a. quick, swift. --गंधा cumin seed. --पौरुषं {1} daring heroism. {2} heroism (in general). --वेदना acute or sharp pain. --संवेग a. {1} of strong impulse, resolute. {2} very poignant or sharp.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0540-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्र न० तीव--रक् तिज--वन् दीर्घः जस्य वो वा । १ अतिशये २ तद्वति त्रि० अमरः । ३ तीक्ष्णे ४ लौहभेदे (इस्पातं) ५ तीरे ६ त्रपुणि च उणा० ७ लौहमात्रे राजनि० । ८ अत्युष्णे ९ कटौ १० नितान्ते च त्रि० उणा० । ११ शिवे पु० शब्दर० । “विलङ्घिताधोरणतीव्रयत्नाः” रघुः । “तीव्रो- त्थितास्तावदसह्यरंहसः” “तीव्रं महाव्रतमिवात्र चरन्ति वप्राः” माघः । वैराग्यस्य उपायस्य च तीव्रत्वं पात० सू० भाष्ये विवरणे च दर्शितं यथा “ते खलु नव योगिनोमृदुमध्याधिमात्रोपाया भवन्ति । तद्यथा, मृदूपायोमध्योषायोऽधिमात्रोपाय इति । तत्र सृदूपायोऽपि त्रिविघः मृदुसंवेगोमध्यसंवेगस्तीव्रसंवेग [] इति । तथा मध्योपायस्तथाधिमात्रोपाय इति, त्त्राधि- मात्रोपायानाम्” भा० “तीव्रसंवेगानामसान्नतमः” पात० सू० । “समाधिलाभः समाधिफलञ्च भवतीति” भाष्यम् ननु श्रद्धादयश्चेद्योगोपायास्तर्हि सर्वेषामविशेषेण समाधितत् फले स्यातां दृश्यते तु कस्यचित्सिद्धिः कस्यचिदसिद्धिः कस्य- चिच्चिरेण सिद्धिः कस्यचिच्चिरतरेण सिद्धिः कस्यचित्क्षि- प्रमित्यत आह, “ते खलु नवयोगिन” इति । उपायाः श्रद्धादयोमृदुमध्याधिमात्राः प्राम्भवीयसंस्कारादृष्टवशाद् येषां ते तथोक्ताः संवेगोवैराग्यं तस्यापि मृदुमध्यती- ब्रता प्राग्भवीयवासनादृष्टवशादेवेति तेषु यादृशां क्षेपी- यसी सिद्धिस्तान् दर्शयति सूत्रेण, “तोव्रसंवेगानामा- सन्नतमः इति सूत्रम्” विव० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3320-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीव्रं, क्ली, (तीव स्थौल्ये + बाहुलकात् रक् । तिज निशाने + बाहुलकात् रन् । दीर्घत्वम् । जकारस्य वकारः । इत्युज्ज्वलदत्तः । २ । २८ ॥) अतिशयः । इत्यमरः । १ । २ । ७० ॥ तीरम् । तीक्ष्णम् त्रपु । इत्युणादिकोषः ॥ लोहम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
तीव्रः, त्रि, (तिज + बाहुलकात् रन् ।) दीर्घत्वादि- कञ्च । अत्युष्णः । नितान्तः । (यथा, रघुः । ९ । ६५ । “तान् हत्वा गजकुलबद्धतीव्रवैरान् काकुत्स्थः कुटिलनखाग्रलग्नमुक्तान् ॥”) [] कटुः । इत्युणादिकोषः ॥ (दुःसहः । यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ६९१ । “हन्त विरहः समन्ताज्जलयति दुर्व्वारतीव्र- संवेगः ॥” ताक्ष्णम् । यथा, तत्रैव । १५२ । “कृतकस्वाप मदीयश्वासध्वनिदत्तकर्ण ! किं तीव्रैः । विध्यसि मां निश्वासैः स्मरः शरैः शब्दवेधीव ॥”) शिवे, पुं । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-630-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीव्र" आता है (20)
शीघ्रीय जल्दी । तीव्र । तेजकुशाग्र कुश की नोक की तरह तीखा । तीव्र । तेज । नुकीला । जैसे—कुशाग्रबुद्बि=तीव…विवृद्ध वृद्धिगत । बढ़ा हुआ । तीव्रप्रतूर्ण प्रतूर्त वि॰ वेगवान । तीव्रसुटंक तीव्र । कर्कश । कर्णकटुमर्मव्यथा मर्म पीड़ा । तीव्र । देवनाउग्र प्रचंड । उत्कटपरुष कठोर । कड़ा । कर्कश । सख्त । अत्यंत रूखा या रसहीनउच्चंड प्रचंड । उग्रतीक्ष्ण तेज नोक या धारवाला । जिसकी धार या नोक इतनी चोखी हो जिससे कोई चीज कट सक…लीन तत्पर । नियुक्तअकुंठ जा कुठित या गुठला न हो । तेज । चोखाइषित चलाया हुआप्रविविक्त पूर्णतः निर्जन । पूर्णतः एकाकीसुसूक्ष्म परमाणुतीखा जसको धार या नोक बहुत तेज हो । तीक्ष्णसख्त कठोर । कड़ा । जो मुलायम न होचाबुक कोड़ा । हंटर । सोंटा । क्रि॰ प्र॰—जडना ।—देना ।—फटकारना ।—मारना । लगान…बर्राक चमकीला । जगमगाता हुआशीघ्रकारी जल्दी से काम करनेवाला । शीघ्र कार्य करनेवाला

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तीव्रःतीव्र (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तीव्रः 📚 ➤ कठोर, गहन, पैना, तेज, प्रचण्ड, कड़ुवा, तीखा, उग्र
संस्कृत: पर्याय: अतिशय, भर, अतिवेल, भृश, अत्यर्थ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तीव्र 📚अतिशय । अत्यंत🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
तीव्र
अतिशय के और नाम (१.१.८२) — एकान्त, नितान्त, गाढ, बाढ, दृढ

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬