🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:08:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोमल
komala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कोमल १ वि॰ [सं॰] [संज्ञा कोमलता]
१. मृदु । मुलायम । नरम ।
२. सुकुमार । नाजुक ।
३. अपरिपक्व । कच्चा । जैसे— कोमलमति बालक ।
४. सुंदर । मनोंहर । यौ॰—कोमलचित्त=वह चित्त जो शीघ्र द्रवित हो जाय । दयापूर्ण चित्त ।
कोमल २ संज्ञा पुं॰
१. संगीत में स्वर का एक भेद । विशेष—संगीतच में स्वर तीन प्रकार के होते हैं—शुद्ध, तीव्र और कोमल । षड़ज और पंचम शुद्ध स्वर है, और इनमें किसी प्रकार का विकार नहीं होता । शेष पाँचों स्वर (ऋषभ, गंधर्व, मध्यम, धैवत और निषाद) कोमल और तीव्र दो प्रकार के होते हैं । जों स्वर धीमा और अपने स्थान से कुछ नीचा हो, वह कोमल कहलाता है । धीमेपन के विचार से कोमल के भी तीन भेद होते हैं—कोंमल, कोंमलतर और कोंमलतम ।
२. मृत्तिका । मिट्टी (को॰) ।
३. जातीफल (को॰) ।
४. जल (को॰) ।
५. रेशम (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोमल mf(आ)n. (fr. को = कु, मल fr. √ म्लै, ‘easily fading away’ ?), tender, soft (opposed to कर्कश), bland, sweet, pleasing, charming, agreeable, R.; Mṛcch.; Suśr.; Śak. &c. (said of the style, रीति, Kpr.)
of like colour, Kir.
कोमल n. water, L.
silk, Gal.
nutmeg, ib.
(for कोसल, Hariv. 12832; VāyuP.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोमल a. [कु-कलच् मुट् च नि˚ गुणः; of. Uṇ. 1. 106] 1 Tender, soft, delicate (fig. also); बंधुरकोमलांगुलिं (करं) Ś. 6. 12; कोमलविटपानुकारिणौ बाहू 1. 21; संपत्सु महतां चित्तं भवत्युत्पलकोमलं Bh. 2. 66. --2 (a) Soft, low; कोमलं गीतं. (b) Agreeable, pleasing, sweet; रे रे कोकिल कोमलैः कलरवैः किं त्वं वृथा जल्पसि Bh. 3. 100. --3 Handsome, beautiful. --लं 1 Water. --2 Clay, earth.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0426-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोमल न० कु--कलच् मुट् च नि० गुणः । १ जले । २ मृदौ, अकठिने, च त्रि० मेदि० ३ क्षीरिकायां स्त्री० टाप् शब्दच० । ४ मनोहरे त्रि० शब्दर० । “निशा च शय्या च शशाङ्ककोमला” नैष० । शशस्याङ्कवन्मृदुला शय्या । शशाङ्केन मनोहरा निशा च इत्यर्थः । “अन्तश्चुतः कोमलरत्नराशीन्” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2266,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोमलं, क्ली, (कौति शब्दायते वाष्वादियोगेन स्रोतो- वेगेन वा । कु शब्दे वृषादित्वात् कलच् तस्य मुट् [] च । बाहुलकात् गुणः ।) जलम् ॥ इति मेदिनी ॥
कोमलः, त्रि, (कमु कान्तौ + बाहुलकात् कलच् अत उत्वं गुणश्च ॥) अकठिनः । नरम इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सुकुमारः २ मृदुलः ३ मृदुः ४ । इत्यमरः । ३ । १ । ७८ । पेलवः ५ । इति जटा- धरः ॥ मनोज्ञः । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रघुः । ९ । ३५ । “श्रुतिसुखभ्रमरस्वनगीतयः कुसुमकोमलदन्तरुचो वभुः । उपवनान्तलताः पवनाहतैः किसलयैः सलयैरिव पाणिभिः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-203-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कोमल" आता है (44)
पेलव कोमल । मृदुमृदु जो छुने में कड़ा न हो । कोमल । मुलायम । नरममृदुल कोमल । मुलायम । नरमदूर्वा दूब नाम की घास । विशेष—दे॰ 'दूब' । यौ॰—दूवाँकुर = दूब का नवीन, कोमल, आ…श्लक्ष्ण कोमल । मृदु । सौम्य । जैसे, शब्दअप्रखर मृदु । कोमलमृद्वी मृदु । कोमलश्लक्ष्णक कोमल । चिक्कणभावाव कोमल । नाजुक । दयालुसोमाल कोमल । नरम । मुलायम । स्निग्ध । चिक्वणनावनीत मुलायम । कोमल । मृदुलसौकुमार्य सुकुमार का भाव । सुकुमारता । कोमलता । नाजुकपनअकठोर जो कठोर न हो । मुलायम । कोमलअणुतर बहुत बारीक या सूक्ष्म । कोमलपरुषेतर कठोर से भिन्न । जिसमें कर्कशता न हो । मृदु । कोमलनिष्परुष जो सुनने मे कर्कश न हो । कोमलसुखभेद्य जो सरलता से तोड़ा या भेदा जा सके । कोमल । भंगुरनरंम पु वि॰ नरम । मुलायम । चिकना । कोमलगदबदा कोमल । गदराया । गुदगुदानाजुक कोमल । सुकुमारगुलगुल नरम । मुलायम । कोमलनौलासी नर्म । मुलायम । कोमलमोलिया ‡ वि॰ मुड़ने या लचकनेवाला । नाजुक । कोमल । निर्बल । मुलायमतनु कृश । दुबला पतलानर्म परिहास । हँसी ठट्ठा । दिल्लगीपेशल मनोमुग्धकारी । मनोहर । सुंदरबालेय गदहा । खरमध्यम जो दो विपरीत सीमाओं के बीच में हो । जो गुण, विस्तार, मान आदि के विचार …विलग्न विशेष रूप से लगा या जुड़ा हुआसांद्र वन । जंगलअनुदग्र जो ऊँचा न हो । नीचावितनु जो बहुत ही सूक्ष्म होकौमारिक संपुर्ण जाति का एक राग जिसमें सब शुद्ध स्वर लगते हैंमहीन जिसकी मोटाई मा घेरा बहुत ही कम हो । 'मोटा' का उल्टा । पतला । सूक्ष्म ।…स्नेहल प्रेमपूर्णआक्लिन्न आर्द्र । ओदा । तरसुस्पर्श जिसका स्पर्श सुखद होछोभ चित्त की विचलता जो दुःख, क्रोध मोह करूणा आदि मनोवेगों के कारण होती है …नरम पु ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'नर्म'रकीक पानी की तरह पतला । तरल । द्रवसुलफ लचीला । लचनेवालासुबुक हलका । कम बोझ का । भारी का उलटागुलगुली एक प्रकार की मछली । विशेष—यह हिमालय के झरनों में बहुत पाई जाती है और ल…स्पर्शवान् जिसका स्पर्श संभव हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें