🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:19:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सुकुमार
sukumāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सुकुमार १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ सुकुमारी]
१. जिसके अंग बहुत कोमल हों । अति कोमल । नाजुक ।
२. सौंदर्ययुक्त । तरुण (को॰) ।
सुकुमार २ संज्ञा पुं॰
१. कोमलांग बालक । नाजुक लड़का ।
२. ऊख । ईख ।
३. वनचंपा ।
४. अपामार्ग । लटजीरा ।
५. साँवाँ धान ।
६. कँगनी ।
७. एक दैत्य का नाम ।
८. एक नाग का नाम ।
९. काव्य का एक गुण । विशेष—जो काव्य कोमल अक्षरों या शब्दों से युक्त होता है, वह सुकुमार-गुण-विशिष्ट कहलाता है ।
१०. तंबाकू का पत्ता ।
११. वैद्यक में एक प्रकार का मोदक । विशेष—यह मोदक निसोथ, चीनी, शहद, इलायची और काली मिर्च के योग से बनता है और विरेचक तथा रक्तपित्त और वायु रोगों का नाशक माना जाता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सु—कुमार mf(ई)n. very tender or delicate, MBh.; R. &c.
सु—कुमार m. a delicate youth, ib.
tenderness, L.
sugarcane and various other plants (Jonesia Asoka; the wild Campaka; Panicum Frumentaceum &c.), L.
N. of a serpent-demon, MBh.
of a Daitya, L.
of various kings, MBh.; Hariv.; Pur.
of a poet, Cat.
of a Varṣa, MBh.; MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1220,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सुकुमारः, त्रि, (सुष्ठु कुमारयत्यनेनेति । सु + कुमारत् क केलौ + घञ् ।) कोमलः । इत्य- मरः । ३ । १ । ७८ ॥ (यथा, महाभारते । १ । १५४ । १४ । “सुभ्रूनासाक्षिकेशान्तं सुकुमारनखत्वचम् ॥”) पुं, उत्तमबालकश्च ॥
सुकुमारः, पुं, (सु + कुमारत् क केलौ + अच् । घञ् वा ।) पुण्ड्रेक्षुः । इति मेदिनी ॥ वन- चम्पकः । क्षवः । श्यामाकः । इति राज- निघण्टः ॥ दैत्यविशेषः । इति केचित् ॥ (मोदकौ- षधविशेषः । यथा, -- “त्रिवृदर्द्धं पलं चूर्णं सिताक्षौद्रं पलं पलम् । एलात्वङ्मरिचानाञ्च निष्कं प्रति विमिश्रयेत् ॥ किञ्चिन्मृद्वग्निना तप्तं कर्षद्वयञ्च भक्षयेत् । विरेकः सुकुमाराणां रक्तपित्तनिलापहः ॥” इति सुकुमारमोदकः । इति वैद्यकपत्रीसंग्रहः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-362-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सुकुमार" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬