🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:35:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

सांद्र
sāṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
सांद्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ सान्द्र]
१. वन । जंगल ।
२. ढेर । राशि (को॰) ।
सांद्र २ वि॰
१. घना । गहरा । घोर ।
२. मृदु । कोमल ।
३. स्निग्ध । चिकना ।
४. सुंदर । खुबसूरत ।
५. मोटा । कसा हुआ । गफ (को॰) ।
६. बलवान् । बलिष्ट । शक्तिमान् । प्रचंड (को॰) ।
७. पर्याप्त । अतिशय । अधिक (को॰) ।
८. माफिक । रुचिकर । अनुकूल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सान्द्र mf(आ)n. (of unknown derivation) viscid, unctuous, oily, Suśr.
thick, solid, compact, dense, Kāv.; Kathās.; Pur.
strong, vehement intense, Kālid.; Daś.; Prab.
studded or crowded with, full of (instr. or comp.), Naiṣ.; Prab.
smooth, soft, bland, tender, Kālid.; Vās.
सान्द्र n. a wood, thicket, L.
a heap, cluster, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1203,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
सांद्र a. 1 Close, compact, having no interstices. --2 Coarse, gross, thick, dense; दुर्वर्णभित्तिरिह सांद्रसुधासवर्णा Śi. 4. 28, 64; 9. 15; R. 7. 41; Rs. 1. 20. --3 Clustered together, collected. --4 Stout, strong, robust. --5 Excessive, abundant, much; सांद्रानंदक्षुभितहृदयप्रस्रवेणेव सिक्तः U. 7. 22. --6 Intense, strong, vehement; व्याप्तांतराः सांद्रकुतूहलानां R. 7. 11; Śi. 9. 37. --7 Unctuous, oily, viscid. --8 Bland, soft, smooth. --9 Pleasing, agreeable. --द्रः 1 A heap, cluster. --2 A thicket, wood. --Comp. --कुतूहल a. greatly curious, seized with great curiosity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1116-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सान्द्र त्रि० अदि--रक् सह अन्द्रेण । १ निविडे अमरः २ मृदौ मेदि० । ३ स्निग्धे ४ मनीज्ञे शब्दर० । ५ वने न० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5281,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
सान्द्रं, क्ली, (अदि बन्धने + बाहुलकात् रक् । अन्द्रेण सह वर्त्तते इति ।) वनम् । इति मेदिनी ॥
सान्द्रः, त्रि, (अन्द्रेण निविडबन्धनेन सह वर्त्तते इति ।) घनः । इत्यमरः । ३ । १ । ६६ ॥ (यथा, माधे । ४ । २८ । “उच्चैर्महारजतराजिविराजितासौ दुर्वर्णभित्तिरिह सान्द्रसुधासवर्णा ॥”) मृदुः । इति मेदिनी ॥ स्निग्धः । मनोज्ञः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-332-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "सांद्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें