🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:59:15 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

हिंसक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

हिंसक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

हिंसक

अर्थ: हानिकर, अनिष्टकर, क्षतिकर

व्युत्पत्ति: हिंस् + ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. हिंसक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हिंसक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — हिंसक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाहिंसकःहिंसकौहिंसकाः
द्वितीयाहिंसकम्हिंसकौहिंसकान्
तृतीयाहिंसकेनहिंसकाभ्याम्हिंसकैः
चतुर्थीहिंसकायहिंसकाभ्याम्हिंसकेभ्यः
पञ्चमीहिंसकात् / हिंसकाद्हिंसकाभ्याम्हिंसकेभ्यः
षष्ठीहिंसकस्यहिंसकयोःहिंसकानाम्
सप्तमीहिंसकेहिंसकयोःहिंसकेषु
सम्बोधनहे हिंसकहे हिंसकौहे हिंसकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — हिंसक
हिंसक
hiṃsaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बीभत्स (3.3.249) अतिशय
शार्वर (3.3.197) घना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
हिंसक १ वि॰ [सं॰]
१. हिंसा करनेवाला । हत्यारा । वध करनेवाला । घातक ।
२. मारने या पीड़ित करनेवाला । कष्ट पहुँचानेवाला ।
३. बुराई करनेवाला । हानि करनेवाला ।
हिंसक २ संज्ञा पुं॰
१. जीवों को मारनेवाला पशु । खूँखार जानवर ।
२. शत्रु । दुश्मन ।
३. मारण, उच्चाटन आदि प्रयोग करनेवाला ब्राह्मण । तांत्रिक ब्राह्मण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसक mfn. = prec. Yājñ.; MBh. &c.
m. (only L.) a noxious animal, beast of prey
an enemy
a Brāhman skilled in the magical texts of the Atharva-veda (cf. हिंसा-कर्मन्).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1297,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
हिंसक a. [हिंस्-ण्वुल्] 1 Injurious, noxious, hurtful. --2 Hostile. --3 Ferocious, savage. --कः 1 A savage animal, a beast of prey. --2 An enemy. --3 A Brāhmaṇa skilled in the Atharvaveda.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1171-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसक पु० हिन्स--ण्वुल् । १ व्याघ्रादौ हिंस्ने पशौ २ शत्री च ३ आथर्वणे विप्रे ४ हिंसाकारके त्रि० शब्दर० । “भोक्तानुमन्ता संस्कर्त्ता क्रयिविक्रयिहिंसकाः । उप- हर्त्ता वातयिता हिंसकाश्चाष्टधा मताः” काशीख० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5425,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
हिंसकः, पुं, (हिनस्ति तच्छीलः । हिंस + ण्वुल् ।) हिंस्रपशुः । अथर्व्वविद्ब्राह्मणः । शत्रुः । इति शब्दरत्नावली ॥
हिंसकः, त्रि, (हिंस + ण्वुल् ।) हिंसाकर्त्ता । तत्प्रर्य्यायः । घातुकः २ हिंस्रः ३ शरारुः ४ हन्ता ५ । इति शब्दरत्नावली ॥ स चाष्टविधः । यथा, -- “भोक्तानुमन्ता संस्कर्त्ता क्रयिविक्रयिहिंसकाः । उपहर्त्ता घातयिता हिंसकाश्चाष्टधाधमाः ॥” इति काशीखण्डम् ॥ * ॥ साध्वीभार्य्यादिहिंसने दोषो यथा, -- “भार्य्यां प्रियसखीं यस्तु साध्वीं हिंसति निर्घृणः । न तेऽमृतं प्राप्नुवन्ति हिंसका दुष्टयोनिजाः ॥” इति वाराहे ब्राह्मणदीक्षासूत्रनामाध्यायः ॥ * ॥ शरणागतादिहिंसकस्य अव्यवहार्य्यत्वं यथा, -- “शरणागतबालस्त्रीहिंसकान् संवसेन्न तु । चीर्णव्रतानपि सदा कृतघ्नसहितानिमान् ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वधृतयाज्ञवल्क्यवचनम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-534-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "हिंसक" आता है (25)
घातुक हिंसक । नाशकारीहिंसीर हिंसा करनेवाला । हिंसकवधक धातक । हिंसकमीवर हिंसकशर्शरीक हिंसकशर्य हिंस्र । हिंसक । घातकनिसूदक हिंसा करनेवाला । हिंसकविहिंसक हानि पहुँचानेवाला । हिंसकमारात्मक हिंसकदूध्र चोट पहुँचानेवाला । हिंसकवैष्ट वधकर्ता । काटनेवाला । हिंसकहठवादी हिंसकजीवघाती हिंसक । प्राणहारीबिडालवृत्तिक बिल्ली के स्वभाववाला । लोभी । कपटी, दंभी, हिंसक, सबको धोका देनेवाला, औ…घातक घात करनेवालाजटिल जटावाला । जटाधारीबाधक प्रतिबंधक । रुकावट डालनेवाला । रोकनेवाला । विघ्नकर्ताशीर्वि अपकारकविष्व हानिकर । पीड़ाकर । उत्पातकारीशार्वर बहुत अधिक अंधकार । अंधतमसतोश हिंसासोद्योग उद्योगी । कर्मशील । उद्योग में लगा हुआवृकायु जंगली कुत्तासफ्फाक निष्ठुर । बेरहमअंतावसायी नाई । हज्जाम

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
हिंसकहिंसक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: हिंस् + ण्वुल्)
अन्य सम्भावना: हिंसक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

हिंसक 📚 ➤ हानिकर, अनिष्टकर, क्षतिकर

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
हिंसक 📚हिंसा करनेवाला । हत्यारा । वध करनेवाला । घातक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
हिंसक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • हिंसक: हिंस् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें