🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:06:38 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

महात्मा
mahātmā
🟠 शब्दसागर🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
महात्मा संज्ञा पुं॰ [सं॰ महात्मन्]
१. वह जिसकी आत्मा या आशय बहुत उच्च हो । वह जिसका स्वभाव, आचरण और विचार आदि बहुत उच्च हो । महानुभाव ।
२. बहुत बड़ा साधु, संन्यासी या विरक्त ।
३. दुष्ट । पाजी । (व्यंग्य) ।
४. परमात्मा ।
६. महादेव । शिव ।
७. महात्तत्व ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
महात्मा, [न्] त्रि, (महानात्मा स्वभावोऽस्य ।) उत्तमस्वभावयुक्तः । (यथा, कामन्दकीयनीति- सारे । ३ । ११ । “महावाताहृतभ्रान्तिमेघमालातिपेलवैः । कथं नाम महात्मानो ह्नियन्ते विषयारिभिः ॥”) तत्पर्य्यायः । महेच्छः २ उद्भटः ३ उदारः ४ उदात्तः ५ उदीर्णः ६ महाशयः ७ महा- मनाः ८ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ३१ ॥ (पुं, पर- मात्मा । यथा, मनुः । १ । ५४ । “युगपत्तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन् महात्मनि । तदायं सर्व्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः ॥” “तस्मिन् परमात्मनि ।” इति तट्टीकायां कुल्लूकः ॥ महत्तत्त्वम् । यथा, श्रीमद्भागवते । ९ । ७ । २५ । “मनः पृथिव्यां तामद्भिस्तेजसापोऽनिलेन तत् । खे वायुं धारयंस्तच्च भूतादौ तं महात्मनि ॥” “महात्मनि महत्तत्त्वे ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥ पितृगणविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । ९६ । ४६ । [] “महान् महात्मा महितो महिमावान् महा- बलः ॥” महादेवः । यथा, महाभारते । १३ । १७ । ३४ । “महारूपो महाकायो वृषरूपो महायशाः । महात्मा सर्व्वभूतात्मा विश्वरूपो महाहनुः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-657-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "महात्मा" आता है (14)
वतंड साधु । संत । महात्मामहाशय उच्च आशयवाला व्यक्ति । महानुभाव । महात्मा । सज्जनसाध साधु । महात्माहजरत महात्मा । महापुरुष । जैसे,— हजरत मुहम्मदहकआगाह सत्यनिष्ठ । सज्जन । साधु । महात्माकृतात्मा वह मनुष्य जिसकी आत्मा शुद्ध हो । महात्माविष्णुजन संत । महात्मा । तपस्वीपीरमुरशिद गुरु, महात्मा, पूजनीय अथवा अपने से दरजे में बहुत बड़ा । विशेष—महात्माओ…संत संहतल । अंजलि । अँजुरीसाधु वह जिसका जन्म उत्तम कुल में हुआ हो । कुलीन । आर्यमहापुरुष नारायणमहंत साधुमंडली या मठ का अधिष्ठाता । साधुओं का मुखियाविश्ववेदा सर्वज्ञ । सब कुछ जाननेवालाभावितात्मा वह जिसने अपनी आत्मा पवित्र कर ली हो
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें