🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:46:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यक्त
vyakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यक्त १ वि॰ [सं॰]
१. दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिर ।
२. साफ । स्पष्ट ।
३. स्थूल । बड़ा ।
४. दुष्ट । पाजी ।
५. विकसित (को॰) ।
६. विशिष्ट । प्रसिद्ध । विख्यात (को॰) ।
७. एकाकी । अकेला (को॰) ।
८. बुद्धिमान । विद्वान् (को॰) ।
९. विभूषित । सुसज्जित (को॰) ।
१०. उष्ण (को॰) ।
व्यक्त २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. मनुष्य । आदमी ।
३. कृत्य । कार्य । काम ।
४. सांख्य के अनुसार प्रधान, अहंकार, इंद्रियाँ, तन्मात्र, महाभूत आदि चौबीस तत्व जो पुरुष से उद्भूत माने गए हैं । विशेष—सांख्य के मत से प्रकृति अव्यक्त और पुरुष व्यक्त है ।
५. उष्णता (को॰) ।
६. सुशिक्षित वा विद्वान् व्यक्ति (को॰) ।
७. जैन मतानुसार ग्यारह गणाधिपों में से एक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अक्त , व्य्-अक्ति. See cols. 2, 3.
व्य्-अ᳙क्त mfn. adorned, embellished, beautiful, RV.
caused to appear, manifested, apparent, visible, evident (अम्, ind. apparently, evidently, certainly), MBh.; Kāv. &c.
developed, evolved (see below)
distinct, intelligible (see -वाच्)
perceptible by the senses (opp. to अ-व्यक्त, transcendental), MBh.; BhP.
specified, distinguished, L.
specific, individual, L.
hot, L.
wise, learned, Lalit.
व्य्-अ᳙क्त m. heat, L.
a learned man, L.
an initiated monk, Śīl.
‘the manifested One’, N. of Viṣṇu, MW.
of one of the 11 Gaṇādhipas (with Jainas)
व्य्-अ᳙क्त n. (in Sāṃkhya) ‘the developed or evolved’ (as the product of अ-व्यक्त, q.v.), Sāṃkhyak. (cf. IW. 82)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यक्त p. p. 1 Manifested, displayed. --2 Developed, created; Ku. 2. 11. --3 Evident, manifest, clear, plain, distinct, clearly visible; Pt. 2. 92. --4 Specified, known, distinguished. --5 Individual. --6 Wise, learned. --7 Ved. Adorned, decorated. --क्तः N. of Viṣṇu. --क्तं That which is developed as the product of अव्यक्त q. v. --क्तं ind. Clearly, evidently, certainly. --Comp. --गणितं arithmetic. --दृष्टार्थः an eye-witness, a witness in general. --राशिः a known quantity. --रूपः an epithet of Viṣṇu. --विक्रम a. displaying valour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्त त्रि० वि + अन्ज--क्त । १ स्फुटे २ प्रकाशिते मेदि० । ३ प्राज्ञे अमरः । ४ स्थूले “व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्” सा० का० । ५ विष्णौ पु० विष्णुम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्तः, त्रि, (वि + अञ्जू व्याप्तौ + क्तः ।) प्राज्ञः । इत्यमरः ॥ स्फुटः । इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १ । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥”) पुं, विष्णुः । यथा, -- “व्यक्तो वायुरधोक्षजः ।” इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-529-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यक्त" आता है (31)
स्फुट जो सामने दिखाई देता हो । प्रकाशित । व्यक्तपरिस्फुट भली भाँति व्यक्त । सम्यक् प्रकार से प्रकाशित । बिलकुल प्रकट या खुला हु…विस्फुट सुस्पष्ट । खुला हुआ । व्यक्त । प्रकट किया हुआसमालक्ष्य जो दिखाई पड़े । दिखाई पड़नेवाला । व्यक्त । गोचरजली प्रकट । व्यक्त । स्पष्ट । प्रकाशमानअगोपि पु वि॰ प्रकट । जाहिर । व्यक्तजगजाहिर व्यक्त । स्पष्ट । सर्व- ज्ञात । सर्वविदितदृष्टमान पु वि॰ प्रकट । व्यक्तअभिव्यंजित सुस्पष्ट प्रकटित । व्यक्त । अभिव्यक्तविशद स्वच्छ । विमलस्मेर खिला हुआ । प्रफुल्लित । विकसितविवृत्त परावर्तित । लौटा हूआअनिगीर्ण जो निगला न गया होबहुलीकृत अभिवृद्ध । वर्धितसाकार जिसका कोई आकार हो । जिसका स्वरूप हो । जो निराकार न हो । आकार या रूप से…प्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टव्यंजित संकेतित । संकेत द्वारा कथितप्रकाश्य प्रगट करने योग्य । जाहिर करने योग्यलसित लसता हुआ । शोभितविभूत उत्पन्न । जातविलसित चमकीला । चमकता हुआव्यपोढ दूरीकृत । दूर किया हुआसाविष्कार शक्ति आदि का प्रदर्शन करनेवाला । उद्धत । घमंडीसमुपस्थित पहुँचा हुआ । उपस्थितहस्तहार्य जो हाथों से ग्रहण करने योग्य होअगोई पु संज्ञा पुं॰ अगुआ । सरदार । नायकमहलम सर्वप्रधान । सर्वप्रमुखजाग्रत जो जागता हो । सजग । सावधानभासमान जान पड़ता हुआ । भासता हुआ । दिखाई देता हुआउदभिन्न तोड़कर कई भागों में किया हुआ । फोड़ा हुआश्राव्थ सुनने के योग्य । सुनने लायक । श्रोतव्य
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें