🕉️ 21 November 2026, Saturday · 10:49:34 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

व्यक्त

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

व्यक्त

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

व्यक्त

अर्थ: प्रकटीकृत, प्रदर्शित

संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

व्युत्पत्ति: वि + अञ्ज + क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. व्यक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. व्यक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. अक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्त
  4. अक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्त

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — व्यक्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाव्यक्तःव्यक्तौव्यक्ताः
द्वितीयाव्यक्तम्व्यक्तौव्यक्तान्
तृतीयाव्यक्तेनव्यक्ताभ्याम्व्यक्तैः
चतुर्थीव्यक्तायव्यक्ताभ्याम्व्यक्तेभ्यः
पञ्चमीव्यक्तात् / व्यक्ताद्व्यक्ताभ्याम्व्यक्तेभ्यः
षष्ठीव्यक्तस्यव्यक्तयोःव्यक्तानाम्
सप्तमीव्यक्तेव्यक्तयोःव्यक्तेषु
सम्बोधनहे व्यक्तहे व्यक्तौहे व्यक्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — व्यक्त
व्यक्त
vyakta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यक्त १ वि॰ [सं॰]
१. दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिर ।
२. साफ । स्पष्ट ।
३. स्थूल । बड़ा ।
४. दुष्ट । पाजी ।
५. विकसित (को॰) ।
६. विशिष्ट । प्रसिद्ध । विख्यात (को॰) ।
७. एकाकी । अकेला (को॰) ।
८. बुद्धिमान । विद्वान् (को॰) ।
९. विभूषित । सुसज्जित (को॰) ।
१०. उष्ण (को॰) ।
व्यक्त २ संज्ञा पुं॰
१. विष्णु ।
२. मनुष्य । आदमी ।
३. कृत्य । कार्य । काम ।
४. सांख्य के अनुसार प्रधान, अहंकार, इंद्रियाँ, तन्मात्र, महाभूत आदि चौबीस तत्व जो पुरुष से उद्भूत माने गए हैं । विशेष—सांख्य के मत से प्रकृति अव्यक्त और पुरुष व्यक्त है ।
५. उष्णता (को॰) ।
६. सुशिक्षित वा विद्वान् व्यक्ति (को॰) ।
७. जैन मतानुसार ग्यारह गणाधिपों में से एक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अक्त , व्य्-अक्ति. See cols. 2, 3.
व्य्-अ᳙क्त mfn. adorned, embellished, beautiful, RV.
caused to appear, manifested, apparent, visible, evident (अम्, ind. apparently, evidently, certainly), MBh.; Kāv. &c.
developed, evolved (see below)
distinct, intelligible (see -वाच्)
perceptible by the senses (opp. to अ-व्यक्त, transcendental), MBh.; BhP.
specified, distinguished, L.
specific, individual, L.
hot, L.
wise, learned, Lalit.
व्य्-अ᳙क्त m. heat, L.
a learned man, L.
an initiated monk, Śīl.
‘the manifested One’, N. of Viṣṇu, MW.
of one of the 11 Gaṇādhipas (with Jainas)
व्य्-अ᳙क्त n. (in Sāṃkhya) ‘the developed or evolved’ (as the product of अ-व्यक्त, q.v.), Sāṃkhyak. (cf. IW. 82)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यक्त p. p. 1 Manifested, displayed. --2 Developed, created; Ku. 2. 11. --3 Evident, manifest, clear, plain, distinct, clearly visible; Pt. 2. 92. --4 Specified, known, distinguished. --5 Individual. --6 Wise, learned. --7 Ved. Adorned, decorated. --क्तः N. of Viṣṇu. --क्तं That which is developed as the product of अव्यक्त q. v. --क्तं ind. Clearly, evidently, certainly. --Comp. --गणितं arithmetic. --दृष्टार्थः an eye-witness, a witness in general. --राशिः a known quantity. --रूपः an epithet of Viṣṇu. --विक्रम a. displaying valour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्त त्रि० वि + अन्ज--क्त । १ स्फुटे २ प्रकाशिते मेदि० । ३ प्राज्ञे अमरः । ४ स्थूले “व्यक्ताव्यक्तज्ञविज्ञानात्” सा० का० । ५ विष्णौ पु० विष्णुम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्तः, त्रि, (वि + अञ्जू व्याप्तौ + क्तः ।) प्राज्ञः । इत्यमरः ॥ स्फुटः । इति मेदिनी ॥ (यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । १ । “विभावेनानुभावेन व्यक्तः सञ्चारिणा तथा । रसतामेति रत्यादिः स्थायी भावः सचेतसाम् ॥”) पुं, विष्णुः । यथा, -- “व्यक्तो वायुरधोक्षजः ।” इति तस्य सहस्रनामस्तोत्रम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-529-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यक्त" आता है (31)
स्फुट जो सामने दिखाई देता हो । प्रकाशित । व्यक्तपरिस्फुट भली भाँति व्यक्त । सम्यक् प्रकार से प्रकाशित । बिलकुल प्रकट या खुला हु…विस्फुट सुस्पष्ट । खुला हुआ । व्यक्त । प्रकट किया हुआसमालक्ष्य जो दिखाई पड़े । दिखाई पड़नेवाला । व्यक्त । गोचरजली प्रकट । व्यक्त । स्पष्ट । प्रकाशमानअगोपि पु वि॰ प्रकट । जाहिर । व्यक्तजगजाहिर व्यक्त । स्पष्ट । सर्व- ज्ञात । सर्वविदितदृष्टमान पु वि॰ प्रकट । व्यक्तअभिव्यंजित सुस्पष्ट प्रकटित । व्यक्त । अभिव्यक्तविशद स्वच्छ । विमलस्मेर खिला हुआ । प्रफुल्लित । विकसितविवृत्त परावर्तित । लौटा हूआअनिगीर्ण जो निगला न गया होबहुलीकृत अभिवृद्ध । वर्धितसाकार जिसका कोई आकार हो । जिसका स्वरूप हो । जो निराकार न हो । आकार या रूप से…प्रख्य श्रेष्ठ । वरिष्टव्यंजित संकेतित । संकेत द्वारा कथितप्रकाश्य प्रगट करने योग्य । जाहिर करने योग्यलसित लसता हुआ । शोभितविभूत उत्पन्न । जातविलसित चमकीला । चमकता हुआव्यपोढ दूरीकृत । दूर किया हुआसाविष्कार शक्ति आदि का प्रदर्शन करनेवाला । उद्धत । घमंडीसमुपस्थित पहुँचा हुआ । उपस्थितहस्तहार्य जो हाथों से ग्रहण करने योग्य होअगोई पु संज्ञा पुं॰ अगुआ । सरदार । नायकमहलम सर्वप्रधान । सर्वप्रमुखजाग्रत जो जागता हो । सजग । सावधानभासमान जान पड़ता हुआ । भासता हुआ । दिखाई देता हुआउदभिन्न तोड़कर कई भागों में किया हुआ । फोड़ा हुआश्राव्थ सुनने के योग्य । सुनने लायक । श्रोतव्य

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
व्यक्तव्यक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: व्यक्त (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | अक्त (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + अञ्च् + क्त

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

व्यक्त 📚 ➤ प्रकटीकृत, प्रदर्शित
संस्कृत: पर्याय: भाव, विद्वस्, विपश्चित्, दोषज्ञ, सत्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
व्यक्त 📚दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • व्यक्त = वि + अक्त तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • व्यक्त: वि + अञ्ज + क्त (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें