🕉️ 21 November 2026, Saturday · 11:51:28 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

व्यक्ति
vyakti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अलग-अलग पहचान को 'व्यक्ति' या 'पृथगात्मता' कहते हैं (1.4.32) पृथगात्मता
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
व्यक्ति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. व्यक्त होने की क्रिया या भाव । प्रका- शित या द्दश्य होना । प्रकट होना ।
२. मनुष्य या किसी और शरीरधारी का सारा शरीर, जिसकी पृथक् सत्ता मानी जाती है और जो किसी समूह या समाज का अंग समझा जाता है । समष्टि का उलटा । व्यष्टि ।
३. मनुष्य । आदमी । जैसे,—कुछ व्यक्ति ऐसे होते हैं जो सदा दूसरों का अपकार ही किया करते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्य्-अक्ति f. visible appearance or manifestation, becoming evident or known or public (acc. with √ भज्, आ-√ गम्, and आ-√ या, to appear, become manifest), MBh.; Kāv. &c.
specific appearance, distinctness, individuality, ib.
an individual (opp. to जाति), Bhag.; VarBṛS. &c.
(in gram.) gender, Pāṇ. i, 2, 51
case, inflection, the proper form of any inflected word, W.
a vowel (?), MW.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1029,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
व्यक्तिः f. 1 Manifestation, visibility; clear perception; राज्ञः समक्षमेवाधगोत्तरव्यक्तिर्भविष्यति M. 1; स्तेहव्याक्तिः Me. 12. --2 Visible appearance, clearness, distinctness; व्यक्तिं भजंत्यापगाः Ś. 7. 8. --3 Distinction, discrimination; तं संतः श्रोतुमर्हंति सदसद्व्यक्तिहेतवः R. 1. 10. --4 Real form or nature, true character; न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः Bg. 10. 14. --5 An individual (opp. जाति), as in जातिव्यक्ती; Bg. 8. 18. --6 Gender (in gram.). --7 Inflection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1016-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्ति स्त्री वि + अन्ज--क्तिन् । १ प्रकाशे क्तिच् । २ जने हेम० । पृथगात्मतारूपे एकैकविशेषे च अमरः । अभिव्यक्तिशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4979,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
व्यक्तिः, स्त्री, (व्यज्यतेऽनयेति । वि + अञ्ज + क्तिन् ।) पृथगात्मिका । इत्यमरः ॥ जनः । इति हेमचन्द्रः ॥ स्पष्टता च ॥ (यथा, रघुः । १ । १० । “तं सन्तः श्रोतुमर्हन्ति सदसद्व्यक्तिहेतवः । हेम्नः संलक्ष्यतेऽह्यग्नौ विशुद्धिः श्यामिकापि वा ॥” भूतमात्रम् । यथा, गीतायाम् । ८ । १८ । “अव्यक्ताद्व्यक्तयः सर्व्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ॥” “व्यक्तयश्चराचराणि भूतानि ।” इति तट्टी- कायां स्वामी ॥ न्यायशास्त्रोक्तस्तत्तत्पदार्थः । यथा, साहित्यदर्पणे । २ । २५ । “सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-529-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "व्यक्ति" आता है (19)
दात्व दान करनेवाला । व्यक्तिवर्ग्य एक ही वर्ग, जाति या समूह से संबद्ध । (व्यक्ति, पदार्थ आदि)पौरोडाश पुरोडाश से संबंधित वस्तु, व्यक्ति, मंत्र आदिप्रव्यक्ति आविष्कारण । प्रकाशन । व्यक्तिजने व्यक्ति । आदमी । प्राणीबशर व्यक्ति । मानवपाहु मनुष्य । व्यक्ति । शख्समाणस † संज्ञा पुं॰ मनुष्य । व्यक्तिशख्स व्यक्ति । जन । मनुष्य । आदमीअसामी व्यक्ति । प्राणी; जैसे- वह लाखों का असामी है (शब्द)गमगीन दुःखी । उदास । खिन्न । व्यक्तिविशेषांक पत्र पत्रिकाओं का वह अंक जो किसी पर्व आदि विशिष्ट अवसर, व्यक्ति, घटना,…प्राणी प्राणधारी । जिसमें प्राण होंशब्दचित्र अनुप्रास नामक अलंकारडोल प्राणियों के शरीर की ऊँचाई । शरीर का विस्तार । कद । उठान । जैसे,—वह छो…नफर दास । सेवक । जैसे,— नौकर के आगे चाकर, चाकर के आगे नफरतेली हिंदुओं की एक जाति जिसकी गणना शूद्रों में होती हैं । विशेष—ब्रह्मावैवर…मिरजा मीर या अमीर का लड़का । मीरजाया । अमीरजादाप्राणधारी जीवित । प्राणयुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें