🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:37:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्फुट
sphuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्फुट वि॰ [सं॰]
१. जो सामने दिखाई देता हो । प्रकाशित । व्यक्त ।
२. खिला हुआ । विकसित । जैसे,—स्फुटित कमल ।
३. जो स्पष्ट हुआ हो । साफ ।
४. शुक्ल । सफेद ।
५. फुटकर । अलग अलग ।
६. टूटा हुआ या फटा हुआ । विदीर्ण । खंडित (को॰) ।
७. सुविदित । प्रसिद्ध (को॰) ।
८. उच्च ऊँचा (को॰) ।
९. सत्य । प्रत्यक्ष (को॰) ।
१०. दीप्तिमान् । चमकीला (को॰) ।
११. सुधारा हुआ । संशोधित (को॰) ।
१२. विशिष्ट । असाधारण (को॰) ।
स्फुट २ संज्ञा पुं॰
१. जन्मकुंडली में यह दिखाना कि कौन सा ग्रह किस राशि में कितने अंश, कितनी कला और कितनी विकला में है ।
२. साँप का फन (को॰) ।
स्फुट ३ अव्य॰ साफ साफ । स्फष्टतः [को॰] ।
स्फुट सूर्यगति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] सुर्य की दृश्यमान गति अथवा सूर्य की वास्तविक गति [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुट mfn. open, opened, Suśr.; BhP.
expanded, blossomed, blown, MBh.; Uttarar.
plain, distinct, manifest, evident, clear, MBh.; VarBṛS. &c.
(in astron.) apparent, real, true, correct, Sūryas.
spread, diffused, extensive, wide, broad, Kum.; Bhartṛ.; Śiś.
extraordinary, strange, Kpr.
full of, filled with, possessed by (instr. or comp.), Divyāv.; Lalit.
white, L.
स्फुट m. the expanded hood of a serpent, L. (also f(आ). , Pañcat.)
स्फुट m. N. of a man g. अश्वादि
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुट a. [स्फुट्-क] 1 Burst, rent asunder, broken, split. --2 Opened, expanded, full-blown; स्फुटपरागपरागतपंकजं Śi. 6. 2, 5. --3 Manifested, displayed, made clear. --4 Clear, plain, distinctly visible or manifest; अत्र स्फुटो न कश्चिदलंकारः K. P. 1; Ku. 5. 44; Me. 70; Ki. 11. 44. --5 Bursting into view; कदंबयष्टिः स्फुटकोरकेव U. 3. 42. --6 White, bright, pure; मुक्ताफलं वा स्फुटविद्रुमस्थं Ku. 1. 44. --7 Well-known, famous; स्फुटनृत्यलीलमभवत्सुतनोः Śi. 9. 79 (= प्रथित). --8 Spread, diffused. --9 Loud. --10 Apparent, true. --11 Corrected. --टा The expanded hood of a snake. --टं ind. Clearly, evidently, distinctly, certainly, manifestly. --Comp. --अर्थ a. {1} intelligible, obvious. {2} significant. --तार a. bright or gemmed with stars. --फलं (in geom.) {1} distinct or precise area of a triangle. {2} the clear or net result of any calculation. --वल्कली the heart-plant. --सारः the true latitude of a star or planet (?). --सूर्यगतिः f. the apparent or true motion of the sun.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1154-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फुट भेदे चु० उभ० सक० सेट । स्फोटयति ते अपुस्फुटत् त ।
स्फुट विकाशे भ्वा० प० अक० सेट् । स्फोटति इरित् अस्फुटत् अस्फोटीत् ।
स्फुट विकाशे तु० कुटा० प० अक० सेट् । स्फुटति अस्फुटीत् पुस्फोट ।
स्फुट विदलने भ्वा० आत्म० अक० सेट् । स्फोटते अस्फो टिष्ट ।
स्फुट परीहासे चुरा० उभ० अक० सेट् इदित् । स्फुण्टयति ते अपुस्फुण्टत् त ।
स्फुट हिंसे चु० उभ० सक० सेट् प्रायेणाङ्पूर्वः । आस्फोट- यति ते आपुस्फुटत् त ।
स्फुट विकाशे अद० चु० उभ० सक० सेट् । स्फुटयति ते अपुस्फुटत् त ।
स्फुट त्रि० स्फुट--क । १ विकशिते २ व्यक्ते मेदि० । ३ भिन्ने ४ शुक्ले च अजयः । ५ ज्योतिषोक्तेषु मेषादिराशिषु अंशविशेषस्थि तेषु सूर्य्यादिग्रहेषु पु० तेषां ६ तत्तर्दशकसादिषु गतौ स्त्री । ७ उत्प्रेक्षाया द्योतने न० । ८ सर्पफणायां स्त्री रामाश्रयाः ग्रहाणां स्फुटताकरणप्रयोजनं सि० शि० उक्तं यथा “यात्राविवाहोत्सवजातकादौ खेटैः स्फुटैरेव फल स्फुटत्वम् । स्यात् प्रोच्यते तेन नभश्चराणां स्फुटक्रिया दृग्गणितैक्यकृद् वा” इत्युपक्रमे स्पष्टाधिकारे प्रपञ्चितं ग्रहाणां मृदूच्चादिकमुक्त्वोक्तम् “मृदूच्चेन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रं चलोच्चं ग्रहोनं भवेच्छीघ्रकेन्द्रम् । तुला- जादिकेन्द्रे फलं स्वर्णमेवं मृदु ज्ञेयमस्माद्विलोमं च शी- घ्रम् । त्रिभिर्मैः पदं तानि चत्रारि चक्रे क्रमात् स्यादयुक् युग्मसंज्ञा च तेषाम् । अयुम्मे पदे यातमेव्यं तु युग्मे मुजो बाहुहीगं त्रिभं कोटिरुक्ता” इत्युक्त्वा भुजकोटिफलादिकमुक्त्वा । “स्यात् संस्कृतो मध्यफलेन [] मध्यो मन्दस्फुटः स्याच्चलवेन्द्रमुक्तम् । विधाय शै- घ्रेण फलेन चैव खेटः स्फुटः स्यादसकृत्फलाभ्याम् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां तताऽखिल भ्य मसकृत् कुजस्तु । स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वैद्यौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात्” सि० शि० । आदौ ग्रहस्य मन्दफल- मानीय तेन संस्कतोऽसौ मन्दसफुटः स्यात् । तं शी- घ्रोच्चाद्विशोध्य शीघ्रवन्द्रं कृत्वा ततः शीघ्रफलम् । तेन संस्कृतो मन्दस्फटो ग्रहः स्यात् । तस्मात् स्फुटा० न्मध्योच्चं विशोध्य मन्दमानीय तेन गणितागतो मध्यसंस्कृता मन्दस्फुटः स्यात् । तेन पुनश्चलवेन्द्रं ततश्चलफलं तेन मन्दस्फुटसंस्कृतः स्फुटः स्यात् एवमसकृत् यावदविशेषः । तत्तु दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामित्यादिना कुजस्य विशेष उक्तस्तत्रोपपत्तिरेव वासना” प्रमिता० । ग्रहाणां तत्रोक्तः स्पष्टगत्यानयन- प्रकारस्तु खगोलशब्दे २४३२ पृ० दृश्यः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5370,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्फुट, इ क नर्म्मणि । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) नर्म्मेह परीहासः । इ क, स्फुण्टयति सखायं लोकः । अयमन्यैर्न मन्यते । इति दुर्गादासः ॥
स्फुट, इर् विश(स)रणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-पर०-अक०-भेदने सक०-सेट् ।) इर, अस्फुटत् अस्फोटीत् । विशरणं भेदनम् । [] स्फोटयति गात्रं बाणः । विसरण इति दन्त्य- मध्यपाठे विकसन इत्यर्थः । स्फोटति मल्लिका- कलिका ॥
स्फुट, क भिदि । इति कविकल्पद्रुमः । (चुरा०- पर०-सक०-सेट् ।) क, स्फोटयति कण्टकः पदम् । इति दुर्गादासः ॥
स्फुट, ङ विसरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०- आत्म०-अक०-सेट् ।) ङ, स्फोटन्ते नवकुद्म- लानि कुटजप्रायेषु वृक्षेष्विति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
स्फुट, त् क विसरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरा०-पर०-अक०-सेट् ।) विसरणं विकमनम् । स्फुटयति चम्पककलिका । अपु- स्फुटत् । इति दुर्गादासः ॥
स्फुट, शि विकासे । इति कविकल्पद्रुमः । (तुदा०- पर०-अक०-सेट् ।) विकास इति कस ज गताविति दन्त्यान्तस्य घञि रूपं विपूर्व्वेणार्था- न्तरवाचितया विकसनमित्यर्थः । शि, स्फुटति केतकीकोरकः । अस्फुटीत् पुष्फोट । इति दुर्गादासः ॥
स्फुट, क हिंसे । आङ्पूर्व्वोऽयम् । इति कविकल्प- द्रुमः ॥ (चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) आङ् उप- सर्गः । क, आस्फोटयति । इति दुर्गादासः ॥
स्फुटः, त्रि, (स्फुटति प्रकाशते इति । स्फुट् + कः ।) व्यक्तः । यथा, रघुः । ३ । ६३ । “अवेहि मां प्रीतमृते तुरङ्गमात् किमिच्छसीति स्फुटमाह वासवः ॥”) प्रफुल्लः । इति मेदिनी ॥ शुक्लः । इत्यजयः ॥ भिन्नः । इति स्फुटधात्वर्थदर्शनात् ॥ * ॥ स्फुट- ग्रहा यथा, -- “स्यात् संस्कृतो मध्यफलेन मध्यो मन्दस्फुटः स्यात् चलकेन्द्रमुक्तम् । विधाय शैघ्र्येण चलेन चैवं खेटस्फुटः स्यादसकृत् फलाभ्याम् ॥” कुजस्य विशेषमाह । “दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत् कुजस्तु । स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव वेद्यौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् ॥” इति सिद्धान्तशिरोभणिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-460-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्फुट" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें