🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:12:37 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

स्फुट

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

स्फुट

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

स्फुट

अर्थ: खिलना, प्रफुल्लित होना

संस्कृत: विकसने

अंग्रेज़ी: to blow,to blossom, to burst,to break open

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. स्फुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. स्फुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. स्फुट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — स्फुट् (तुदादिगण) · अर्थ: खिलना, प्रफुल्लित होना (विकसने)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमस्फुटतात् / स्फुटताद् / स्फुटतुस्फुटताम्स्फुटन्तु
मध्यमस्फुट / स्फुटतात् / स्फुटताद्स्फुटतम्स्फुटत
उत्तमस्फुटानिस्फुटावस्फुटाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: स्फुटति · लिट्: पुस्फोट · लुट्: स्फुटिता · लृट्: स्फुटिष्यति · लोट्: स्फुटतात् · लङ्: अस्फुटत् · विधिलिङ्: स्फुटेत् · आशीर्लिङ्: स्फुट्यात् · लुङ्: अस्फुटीत् · लृङ्: अस्फुटिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: स्फुटन · ण्वुल्: स्फोटकः · तृच्: स्फुटिता · ण्यत्: स्फोट्यः · तव्य: स्फुटितव्यः · अनीयर्: स्फुटनीयः · क्त: स्फुटितः · क्तवतु: स्फुटितवान् · शतृ: स्फुटन् · स्य-शतृ: स्फुटिष्यन् · क्त्वा: स्फुटित्वा · ल्यप्: प्रस्फुट्य · तुमुन्: स्फुटितुम् · णमुल्: स्फोटम् · घञ्: स्फोटः · क्तिन्: स्फुट्टि · क्वसु: पुस्फुट्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — स्फुट्
स्फुट्
sphuṭ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुट् (cf. √ स्फट्) cl. 6. P. cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 80; ix, 44; viii, 7) स्फुटति; स्फोटति, ˚ते (Ā. only in Dhātup.; pf. पुस्फोट, Kathās.; aor. अस्फोटीत् Gr.; fut. स्फोटिता, ib.; स्फुटिष्यति, MBh.; ind.p. स्फुटित्वा, Vet.; -स्फोटम्, Kathās.), to burst or become suddenly rent asunder, burst or split open (with a sound), part asunder, ŚBr. &c. &c.; to expand, blossom, bloom, Kāv.; BhP.; to disperse, run away, Bhaṭṭ.; to crack (as the joints of the fingers), Car.; to crackle (as fire), Ṛtus.; to burst into view, appear suddenly, Cat.; to abate (as a disease), Kathās. : Caus. स्फुटयति (Pass. स्फुट्यते, Sarvad.), to burst open or into view, Dhātup. xxxv, 84; to make clear or evident, Śaṃkar.; Sarvad.; Kull.; स्फोटयति (cf. Dhātup. xxxiii, 48; aor. अपुस्फुटत्), to burst or rend suddenly, break, split, divide, MBh.; Kāv.; Kathās.; to put out (eyes), Pañcat.; to shake, wag, brandish, R.; Hariv.; Suśr. &c.; to push aside (a bolt), Kathās.; to crackle (as fire), MBh.; to hurt, destroy, kill, MW.; to winnow, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1270,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्फुट् {vI.v} {c6c} P., {c1c} U. (स्फुटीत, स्फोटति-ते, स्फुटित) 1 To burst or split open, break forth, be suddenly rent asunder, cleave, split, break; हाहा देवि स्फुटति हृदयं स्रंसते देहबंधः U. 3. 38; स्फुटति न सा मनासिजविशिखेन Gīt. 7; Bk. 14. 56, 15. 77. --2 To expand, open, blow, blossom; स्फुटति कुसुमनिकरे विरहिहृदयदलनाय Gīt. 5; Pt. 1. 136, Kāv. 3. 167. --3 To run or bound away, disperse; तुंरगाः पुस्फुटुर्सीताः Bk. 14. 6, 10. 8. --4 To become visible, burst into view, become evident or manifest. {vII.v} {c10c} U. (स्फुटयति-ते) 1 To burst, crack, break open. --2 To burst into view. --Caus. (स्फोटयति-ते) 1 To burst or rend asunder, split, tear open, cleave, divide. --2 To manifest, show, make clear. --3 To disclose, divulge, make public. --4 To hurt, destroy, kill. --5 To winnow.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1154-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
स्फुटस्फुट् धातु (तुदादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: स्फुट (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | स्फुट (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

स्फुट 📚 ➤ खिलना, प्रफुल्लित होना
संस्कृत: विकसने

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
स्फुट् 📚(cf. √ स्फट्) cl. 6. P. cl. 1. P. Ā. (Dhātup. xxviii, 80; ix, 44; viii…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें