🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:14:46 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विकच
vikaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकच संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार के धूमकेतु । विशेष—इनकी संख्या ६५ है । ये बृहस्पति के पुत्र माने जाते हैं । इनमें शिखा नहीं होती । इनका वर्ण सफेद होता है और ये प्राय; दक्षिण दिशा में उदय होते हैं । इनके उदय का फल अशुभ माना जाता है । (बुहत्संहिता) ।
२. ध्वजा । केतु
३. क्षपणक ।
विकच २ वि॰
१. विकसित । खिला हुआ ।
२. जिसमें बाल न हो । बिना वाल का । केशहीन ।
३. विस्तृत । फंला हुआ । विस्तीर्ण (को॰) ।
४. सुस्पष्ट । व्यक्त । स्फुट (को॰) ।
५. उज्वल । दीप्तिमत् (को॰) । यौ॰—विकचश्री=विकसित सौंदर्य से युक्त । दीप्त । शोभायुक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—कच mfn. (for 2. See p. 953, col. 2) hairless, bald, MBh.
वि—कच m. a Buddhist mendicant, L.
a species of comet (65 enumerated), MBh.; VarBṛS.
N. of a Dānava, Hariv.
2. वि-कच mfn. (√ कच्; for 1. See p. 949, col. 3) opened, blown, Hariv.; Kāv. &c.
shining, resplendent, brilliant, radiant with (comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकच a. [विकच्-अच्] 1 Blown, expanded, opened (as a lotus-flower &c.); विकचकिंशुकसंहतिरुच्चकैः Śi. 6. 21; R. 9. 37. --2 Spread about, scattered over; Bv. 1. 3. --3 Destitute of hair. --4 Manifested, distinctly apparent; U. 5. 26; विकचनक्षत्रकुमुदैः Mu. 3. 7. --चः 1 A Buddhist mendicant. --2 N. of Ketu. --3 A flag, banner.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकच पु० विगतः कचा यस्य । १ क्षपणे बुद्धसंन्यासिनि । विशिष्टः कचो यत्र । ३ ध्वजे केतौ मेदि० । वि + कच- अच् । ३ विकशिते अमरः । ६ ब० । ४ केशशून्ये त्रि० मेदि० । ५ महाश्रावणिकायाम् स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकचः, पुं, (विगतः कचो यस्य केशशून्यत्वात् । यद्वा, विशिष्टः कचो यस्य प्रभूतकेशत्वात् ।) क्षपणः । केतुः । इति मेदिनी । चे, ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ११ । १९ । “विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखिपरित्यक्ताः । [] षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निग्धा याम्याश्रिताः पापाः ॥”)
विकचः, त्रि, (विकचति विकशतीति । वि + कच् + अच् ।) विकसितः । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । ११ । १९ । “विकचकमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वातः । प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्यामरामा- रमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥” * ॥ विगतः कचो यस्य ।) केशशून्यः । इति मेदिनी । चे, ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २५९ । १२ । “विभ्रच्चानियतं वेशमुन्मत्त इव पाण्डव । विकचः परुषा वाचो व्याहरन् विविधा मुनिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें