🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:34:33 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विकच

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विकच

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विकच

अर्थ: खिला हुआ, फूला हुआ, खुला हुआ

संस्कृत: पर्याय: प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, सम्फुल्ल, व्याकोश, स्फुट

व्युत्पत्ति: विकक् + अच् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विकच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विकच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कच् + अच्
  4. कच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कच् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विकच (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविकचःविकचौविकचाः
द्वितीयाविकचम्विकचौविकचान्
तृतीयाविकचेनविकचाभ्याम्विकचैः
चतुर्थीविकचायविकचाभ्याम्विकचेभ्यः
पञ्चमीविकचात् / विकचाद्विकचाभ्याम्विकचेभ्यः
षष्ठीविकचस्यविकचयोःविकचानाम्
सप्तमीविकचेविकचयोःविकचेषु
सम्बोधनहे विकचहे विकचौहे विकचाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विकच
विकच
vikaca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विकच संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार के धूमकेतु । विशेष—इनकी संख्या ६५ है । ये बृहस्पति के पुत्र माने जाते हैं । इनमें शिखा नहीं होती । इनका वर्ण सफेद होता है और ये प्राय; दक्षिण दिशा में उदय होते हैं । इनके उदय का फल अशुभ माना जाता है । (बुहत्संहिता) ।
२. ध्वजा । केतु
३. क्षपणक ।
विकच २ वि॰
१. विकसित । खिला हुआ ।
२. जिसमें बाल न हो । बिना वाल का । केशहीन ।
३. विस्तृत । फंला हुआ । विस्तीर्ण (को॰) ।
४. सुस्पष्ट । व्यक्त । स्फुट (को॰) ।
५. उज्वल । दीप्तिमत् (को॰) । यौ॰—विकचश्री=विकसित सौंदर्य से युक्त । दीप्त । शोभायुक्त ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वि—कच mfn. (for 2. See p. 953, col. 2) hairless, bald, MBh.
वि—कच m. a Buddhist mendicant, L.
a species of comet (65 enumerated), MBh.; VarBṛS.
N. of a Dānava, Hariv.
2. वि-कच mfn. (√ कच्; for 1. See p. 949, col. 3) opened, blown, Hariv.; Kāv. &c.
shining, resplendent, brilliant, radiant with (comp.), MBh.; Kāv. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (949,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विकच a. [विकच्-अच्] 1 Blown, expanded, opened (as a lotus-flower &c.); विकचकिंशुकसंहतिरुच्चकैः Śi. 6. 21; R. 9. 37. --2 Spread about, scattered over; Bv. 1. 3. --3 Destitute of hair. --4 Manifested, distinctly apparent; U. 5. 26; विकचनक्षत्रकुमुदैः Mu. 3. 7. --चः 1 A Buddhist mendicant. --2 N. of Ketu. --3 A flag, banner.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0965-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकच पु० विगतः कचा यस्य । १ क्षपणे बुद्धसंन्यासिनि । विशिष्टः कचो यत्र । ३ ध्वजे केतौ मेदि० । वि + कच- अच् । ३ विकशिते अमरः । ६ ब० । ४ केशशून्ये त्रि० मेदि० । ५ महाश्रावणिकायाम् स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4889,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विकचः, पुं, (विगतः कचो यस्य केशशून्यत्वात् । यद्वा, विशिष्टः कचो यस्य प्रभूतकेशत्वात् ।) क्षपणः । केतुः । इति मेदिनी । चे, ॥ (यथा, बृहत्संहितायाम् । ११ । १९ । “विकचा नाम गुरुसुताः सितैकताराः शिखिपरित्यक्ताः । [] षष्टिः पञ्चभिरधिका स्निग्धा याम्याश्रिताः पापाः ॥”)
विकचः, त्रि, (विकचति विकशतीति । वि + कच् + अच् ।) विकसितः । इत्यमरः ॥ (यथा, माघे । ११ । १९ । “विकचकमलगन्धैरन्धयन् भृङ्गमालाः सुरभितमकरन्दं मन्दमावाति वातः । प्रमदमदनमाद्यद्यौवनोद्यामरामा- रमणरभसखेदस्वेदविच्छेददक्षः ॥” * ॥ विगतः कचो यस्य ।) केशशून्यः । इति मेदिनी । चे, ॥ (यथा, महाभारते । ३ । २५९ । १२ । “विभ्रच्चानियतं वेशमुन्मत्त इव पाण्डव । विकचः परुषा वाचो व्याहरन् विविधा मुनिः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-370-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विकचविकच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विकच (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन | कच (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: वि + कच् + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विकच 📚 ➤ खिला हुआ, फूला हुआ, खुला हुआ
संस्कृत: पर्याय: प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, सम्फुल्ल, व्याकोश, स्फुट

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विकच 📚एक प्रकार के धूमकेतु । विशेष—इनकी संख्या ६५ है । ये बृहस्पति के पुत्र …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विकच
खिला हुआ (२.४.७) — प्रफुल्ल, उत्फुल्ल, संफुल्ल, व्याकोश, स्फुट

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • विकच: विकक् + अच् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें