🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:08:28 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्पष्ट
spaṣṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्पष्ट १ वि॰ [सं॰]
१. जिसके देखने या समझने आदि में कुछ भी कठिनता न हो । साफ दिखाई देने या समझ में आनेवाला । जैसे,—(क) इसके अक्षर दूर से भी स्पष्ट दिखाई देते है ।
२. जिसमें किसी प्रकार की लगावट या दावँपेंच न हो । सही । साफ । जैसे,—मै तो स्पष्ट कहता हूँ; चाहे किसी को बुरा लगे और चाहे भला । मुहा॰—स्पष्ट कहना या सुनाना=बिल्कुल साफ साफ कहना । बिना कुछ छिपाव अथवा किसी का कुछ ध्यान किए कहना ।
३. वास्तविक । सच्चा (को॰) ।
४. पूर्णातः विकसित । पूरा खिला हुआ (को॰) ।
५. सुस्पष्ट या साफ साफ देखनेवाला (को॰) ।
६. जो वक्र न हो । अकुटिक । सरल । सीधा (को॰) ।
७. प्रत्यक्ष । व्यक्त । (को॰) ।
स्पष्ट २ संज्ञा पुं॰
१. ज्योतिष में ग्रहों का स्फुटसाधन जिससे यह जाना जाता है कि जन्म के समय अथवा किसी और विशिष्ट काल में कौन सा ग्रह किस राशि के कितने अंश, कितनी कला और कितनी विकला में था । इसकी आवश्यकता ग्रहों का ठीक ठीक फल जानने के लिये होती है ।
२. व्याकरण में वर्णों के उच्चारण का एक प्रकार का प्रयत्न जिसमें दोनों होंठ एक दूसरे से छू जाते हैं । जैंसे,—प या म के उच्चारण में स्पष्ट प्रयत्न होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. स्पष्ट mfn. clearly perceived or discerned, distinctly visible, distinct, clear, evident, plain, intelligible, TS. &c. &c.
straight (opp. to ‘crooked’), VarBṛS.; Kathās.
real, true, correct, Gaṇit.; Gol.
one who sees clearly, MW.
2. स्पष्ट mfn. (for 1. See col. 2) bound, fettered &c., Pāṇ. vii, 2, 27.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1268,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्पष्ट a. [स्पश्-क्त नि˚ इडभावः] 1 Distinctly visible, evident, clearly perceived, clear, plain, manifest; स्पष्टे जाते प्रत्यूषे K. ‘when it was broad day-break’; स्पष्टाकृतिः R. 18. 30; स्पष्टार्थः &c. --2 Real, true. --3 Full-blown, expanded. --4 One who sees clearly. --ष्टं ind. 1 Clearly, distinctly, plainly. --2 Openly, boldly. (स्पष्टीकृ means ‘to make clear or distinct, explain, elucidate.) --Comp. --अर्थ a. intelligible, clear. --गर्भा a woman who shows evident signs of pregnancy. --प्रतिपत्तिः f. distinct notion, clear perception. --भाषिन्, --वक्तृ a. plain-spoken, outspoken, candid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1153-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पष्ट त्रि० स्पश--क्त नि० इडभावः । १ व्यक्ते २ स्फुटे अमरः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5368,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्पष्टं, त्रि, स्पश्यते स्मेति । स्पश + णिच् + क्तः । “वा दान्तशान्तेति ।” ७ । २ । २७ । इति साधुः ।) व्यक्तम् । तत्पर्य्यायः । स्फुटम् २ प्रव्यक्तम् ३ उल्वणम् ४ । इत्यमरः । ७ । १ । ८१ ॥ उद्रिक्तम् ५ प्रकटम् ६ । इति जटाधरः ॥ (यथा, श्रीमद्भागवते । ४ । १५ । २२ । “भोः सूत हे मागध सौम्य वन्दिन् लोकेऽधुना स्पष्टगुणस्य मे स्यात् । किमाश्रयो मे स्तव एष योज्यतां मा मय्यभूवन् वितथा गिरो वः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्पष्ट" आता है (32)
अभिमृष्ट स्पष्ट । छुआ हुआ । थपकाया । गयाजली प्रकट । व्यक्त । स्पष्ट । प्रकाशमानअंजु पु वि॰ सरल । स्पष्टखरतल † वि॰ १खरा । स्पष्टवादीआशकार प्रकट । खुला हुआ । स्पष्टतेरिज खुलासा । स्पष्टदोटूक स्पष्ट । साफ साफ । खरी (बात)निफोट स्पष्ट । साफ साफधुंधमई धुँधला । मलीन । जो साफ दिखाई न पडे़ । स्पष्टहुवेदा जाहिर । स्पष्टजगजाहिर व्यक्त । स्पष्ट । सर्व- ज्ञात । सर्वविदितप्रोज्ज्वल दीप्त । ज्योतिर्मय । प्रगट । स्पष्टविशद स्वच्छ । विमलसमंजस उचित । ठीक । वाजिबस्मेर खिला हुआ । प्रफुल्लित । विकसितउदात्त उँचे स्वर से उच्चारण किया हुआव्यक्त दिखाई देता या झलकता हुआ । प्रकट । जाहिरस्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफप्रस्फुट विकसित । खिला हुआसाक्षात् सामने । संमुख । प्रत्यक्षसांदृष्टिक एक ही दृष्टि मनें होनेवाला । देखते ही होनेवाला । तात्कालिकअपिहित आच्छादित । ढंका हुआ । आवृतप्रज्ञात ज्ञात । समझा हुआविमोक मलरहित । रागरहित । दुर्वासनारहित । (जैन)सेत † ^१ संज्ञा पुं॰ दे॰ 'सेतु'खुला बंधनरहित । जोबँधा न होफरहर ‡ वि॰निखोट जिसमें कोई खोटाई या दोष न हो । निर्दोंषफरहरा पताका । झंडामहसूस जिसका अनुभव किया जाय । अनुभूतखुलासा सारांश । संक्षेपअप्रछन्न जो प्रछन्न न हो । खुला हुआ । अनावृत
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें