🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:35:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्वच्छ
svaccha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अच्छ (3.3.35) भालू
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्वच्छ १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफ ।
२. उज्वल । शुभ्र ।
३. स्पष्ट । साफ ।
४. स्वस्थ । निरोग ।
५. शुद्ध । पवित्र ।
६. सुंदरता से युक्त । सौंदर्यपूर्ण ।
७. निष्कपट ।
स्वच्छ २ संज्ञा पुं॰
१. बिल्लौर । स्फटिक ।
२. बेर । बदरी वृक्ष ।
३. मोती । मुक्ता ।
४. अभ्रक । अबरक ।
५. सोनामाखी । स्वर्णमाक्षिक ।
६. रूपामाखी । रौप्यमाक्षिक ।
७. विमल नामक उपधातु । शुद्ध खटिका या खड़िया ।
८. सोने और चाँदी का मिश्रण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्व्-अच्छ mf(आ)n. very transparent or clear, pellucid, crystalline, R.; Pañcat. &c.
bright-coloured, Kathās.
clear, distinct (as speech), ib.
pure (as the mind or heart), ib.
healthy, sound, convalescent (in this sense perhaps Prākṛt for स्वस्थ), L.
स्व्-अच्छ m. rock-crystal, L.
the jujube tree, L.
स्व्-अच्छ (अम्), n. a pearl, L.
an alloy or amalgam of silver and gold, L.
pure chalk &c. (= विमलोपरस), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1279,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्वच्छ a. [सुष्ठु अच्छः प्रा˚] 1 Very clear or transparent, pure, bright, pellucid; स्वच्छस्फटिक, स्वच्छमुक्ताफलं &c. --2 White. --3 Beautiful. --4 Healthy. --च्छः A crystal. --च्छा [] White Dūrvā grass. --च्छं 1 A pearl. --2 Pure chalk. --Comp. --पत्रं talc. --वालुकं pure chalk. --मणिः a crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1159-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वच्छ त्रि० सुष्ठु अच्छः प्रा० । १ अतिनिर्मले कालुष्यरहिते २ मुक्तायां ३ स्फटिके च पु० राजनि० । ४ श्वेतदूर्वायाम् स्त्री राजनि० । ५ विमलोपरमे न० ६ रोगवियुते त्रि० शब्दर० । ७ शुक्ले च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5376,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्वच्छं, क्ली, (सुष्ठु अच्छम् ।) विमलोपरसः । मुक्ता । इति राजनिर्घण्टः ॥
स्वच्छः, त्रि, (सुष्ठु अच्छः ।) रोगविमुक्तः । इति शब्दरत्नावली ॥ शुक्लः । निर्म्मलः । इति केचित् ॥ (यथा, महानिर्व्वाणतन्त्रे । ८ । ९१ । “असनं वसनं पात्रं शय्या यानं निकेतनम् । गृह्यकं वस्तुजातञ्च स्वच्छात् स्वच्छं प्रशस्यते ॥” कपटतादिदोषशून्यः । यथा, तत्रैव । ८ । ५२ । “स्वच्छो नम्रः शुचिर्द्दक्षो युक्तः स्यात् सर्व्व- कर्म्मसु ॥”)
स्वच्छः, पुं, (सुष्ठ अच्छः निर्म्मलः ।) स्फटिकः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-468-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्वच्छंदस्वच्छन्दकस्वच्छंदचरस्वच्छंदचारिणीस्वच्छन्दचारिन्स्वच्छंदचारीस्वच्छन्दतन्त्रस्वच्छन्दतन्त्रराजस्वच्छन्दतस्स्वच्छंदतास्वच्छंदतावादस्वच्छंदतावादीस्वच्छन्दनयस्वच्छंदनायकस्वच्छन्दपद्धतिस्वच्छन्दभट्टारकबृहत्पूजापत्त्रिकाविधिस्वच्छंदभैरवस्वच्छन्दभैरवरसस्वच्छन्दमरणस्वच्छन्दमृत्युकस्वच्छन्दम्स्वच्छन्दवनजातस्वच्छन्दशाक्तागमस्वच्छन्दसंग्रहस्वच्छन्दसारसंग्रहस्वच्छन्दोद्द्योतस्वच्छकस्वच्छतास्वच्छत्वस्वच्छद्रव्यस्वच्छधातुकस्वच्छनास्वच्छपत्त्रस्वच्छपत्रस्वच्छबालुकस्वच्छभावस्वच्छमणिस्वच्छवालुकस्वच्छवालुकास्वच्छा
🔁 जिनके अर्थ में "स्वच्छ" आता है (60)
अमल निर्मल । स्वच्छविमल निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जलविशद स्वच्छ । विमलअनच्छ जो ,स्वच्छ, निर्मल या साफ न होशुक्ल सफेद । उजला । धवल । श्वेत । स्वच्छशोधित शुद्ध किया हुआ । स्वच्छ । संस्कृतअनाविल स्वच्छ । निर्मल । साफअपिच्छिल निर्मल । पंकहीन । स्वच्छपो शुद्ध । पवित्र । स्वच्छपोतन पवित्र । स्वच्छ । शुद्धअमलिन स्वच्छ । निर्मल । नर्दोषचौक्ष पवित्र । निर्मल । स्वच्छनिर्मल मलरहित । साफ । स्वच्छनिःशोध्य जिसका साफ करना अनावश्यक हो । स्वच्छ । साफविमला निर्मल । स्वच्छसुधौत अच्छी तरह साफ किया हुआ । धुला हुआ । स्वच्छनिष्पंक जिसमें कीचड़ आदि न लगा हो । स्वच्छ । निर्मल । साफ । सुथराव्यवदात स्वच्छ । अवदात । निर्मलविनिर्मल निर्मल । स्वच्छ । पूत । पवित्रप्रत्यार्द्र स्वच्छ । नूतन । ताजाफक स्वच्छ । सफेदजरफ साफ । स्वच्छ । निर्मलसफा साफ । स्वच्छ । निर्मलसफो साफ । स्वच्छ । धवलअचवाई पु वि॰ धोई हुई । साफ । स्वच्छअदूषण दूषणरहित । निर्दोष । बेऐब । शुद्ध । स्वच्छ । अच्छानीरजा बिना धूल का । स्वच्छलकालक साफ । स्वच्छविसदद पु वि॰ निर्मल । स्वच्छ । दे॰ 'विशद'शुद्घ जिसमें किसी प्रकार की मैल या खोट आदि न हो । पवित्र । साफ । स्वच्छ । वि…सुथरा स्वच्छ । निर्मल । साफअनामिल स्वच्छ । निर्मलअम्लानी साफ । स्वच्छअमंद जो धीमा न हो । तेजउदित जो उदय हुआ हो । निकला हुआतलिन दुबला । क्षीण । दुर्बल । यौ॰—तलिनोदरी = क्षीण कटिवाली स्त्रीअवदात शुभ्र । उज्वल । श्वेतवीध्र आकाशशुक्र देदीप्यमान । चमकीलासुरंग जिसका रंग सुंदर हो । सुंदर रंग काअम्लान जो उदास न हो । मलिन न हो । बिना मुझाया हुआखरा तेज । तीखा । चोखाविषद हीरा कसोसप्रसादन प्रसन्न करनाप्रसादना सेवा । परिचर्याप्रसृष्ट उत्पन्नअरज विनय । निवेदन । विनतीविरज रजोगुणरहित । सुख, वासना आदि से मुक्तअरेप पाप या कंलकरहितशुची शुद्ध । पवित्रसाधुजात सुंदर । खूबसूरतसाफ जिसमें किसी प्रकार का मैल या कूड़ा करकट आदि न हो । मैला या गँदला का उल…अदाग पु वि॰उजला श्वेत । धौला । सफेदकंचन सोना । सुवर्णनफीस उत्तम । उमदा । बढ़ियाकुंदन बहुत अच्छे और साफ सोने का पतला पत्तर, जिसे लगाकर जड़िए नगीने जड़ते हैं…उज्जवल दीप्तिमान् । प्रकाशमान्मनियार पु † वि॰निरकेवल † वि॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें