🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

शुक्ल
śukla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पहला पक्ष 'शुक्ल' और दूसरा 'कृष्ण' है (1.4.13) कृष्ण
सफ़ेद रंग के नाम (1.5.13) शुभ्र · शुचि · श्वेत · विशद · श्येत · पाण्डर
चितकबरे (अनेक रंगों वाले) के नाम (1.5.18) चित्र · किर्मीर · कल्माष · शबल · एत · कर्बुर · रंग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
शुक्ल १ वि॰ [सं॰]
१. सफेद । उजला । धवल । श्वेत । स्वच्छ ।
२. निष्कलंक । बेदाग (को॰) ।
३. सात्विक (को॰) ।
४. यशस्कर (को॰) ।
५. तेजोमय । प्रकाशदीप्त (को॰) ।
शुक्ल २ संज्ञा पुं॰
१. ब्राह्मणों की एक पदवी ।
२. शुक्ल पक्ष ।
३. सफेद रेंड़ का वृक्ष ।
४. आँखों का एक प्रकार का रोग जो उसके सफेद तल या डेले पर होता है ।
५. कुंद नामक पुष्पवृक्ष ।
६. सफेद लोध ।
७. नवनीत । मक्खन ।
८. चाँदी । रजत ।
९. धव वृक्ष । धौ ।
१०. एक योग ।
११. विष्णु का एक नाम ।
१२. श्वेत रंग (को॰) ।
१३. शिव (को॰) ।
१४. कपिल मुनि का नाम (को॰) ।
१५. खट्टी कांजी ।
१६. उज्वलता (को॰) ।
१७. सफेद धब्बा (को॰) ।
१८. वैशाख मास (को॰) ।
१९. एक संवत्सर (को॰) ।
२०. बलभद्र । बलराम (को॰) ।
शुक्ल पक्ष संज्ञा पुं॰ [सं॰] अमावस्या के उपरांत प्रतिपदा से लेकर पूर्णमा तक का पक्ष, जिसमें चंद्रमा की काल प्रतिदिन बढ़ती जाती है जिससे रात उजेली होती है । चांद्रमास में कृष्ण पक्ष से भिन्न दूसरा पक्ष ।
शुक्ल रोहित संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. श्वेत रोहितक का वृक्ष ।
२. श्वेत रोहित या रोहू नाम की मछली [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुक्ल mf(आ)n. (later form of शुक्र, for which it is sometimes w.r.) bright, light (with पक्ष = शुक्ल-प्˚, q.v.), KātyŚr.; Mn.; MBh. &c.
white, whitish, AitBr. &c. &c.
pure, spotless, unsullied, MBh.; Kāv. &c.
also for शुक्र, Venus
शुक्ल m. the bright half of a lunar month or any day in it, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
the month Vaiśākha, BhP. (Sch.)
white (the colour), L.
mucus, saliva (शुक्लं-√ कृ, to spit at), AV.
ricinus or white r˚ L.
Mimusops Hexandra, L.
the 37th (or 3rd) year of Jupiter's cycle of 60 years, VarBṛS.
the 24th of the astronomical, Yogas.; L.
N. of Śiva, MBh.
of Viṣṇu, BhP.
of a son of Havir-dhāna (cf. शुक्र), Hariv.
of a Muni, Cat.
of a king, Buddh.
of a mountain, BhP.
शुक्ल n. brightness, light, MaitrUp.
a white spot, white substance, anything white, AV.; ŚBr.; ChUp.
the white of the eye, ŚBr.; R.; Suśr.
a disease of the cornea or white part of the eye (opacity, albugo; cf. शुक्र), L.
silver, L.
fresh butter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1080,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
शुक्ल a. [शुच्-लुक् कुत्वम्] White, pure, bright; as in शुक्लापांग q. v. --क्लः 1 A white colour. --2 The bright or light half of a lunar month. --3 N. of Śiva. --क्लं 1 Silver. --2 A disease of the white part of the eye. --3 Fresh butter. --4 Sour gruel --Comp. --अंगः, --अपांगः a peacock (having white corners of the eye); शुक्लापांगैः सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः Me. 22. --अब्लं a kind of sorrel. --अर्मन् n. a kind of disease of the eyes. --उपला candied sugar. --कंठकः a kind of gallinule. --कर्मन् a pure in conduct, virtuous. --कष्ठं white leprosy. --धातुः chalk. --पक्षः the bright half of a month. --मंडलं the corner of the eye. --वस्त्र a. dressed in white. --वायसः a crane. --वृत्तिः f. {1} a pure mode of life. {2} the maintenance derived by a Brāhmaṇa from other Brāhmaṇas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1049-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
शुक्ल न० शुच--लक् कुत्वम् । १ रजते मेदि० । २ नवनीते शब्दच० । ३ अक्षिरोगभेदे चक्षूरोगशब्दे २८४४ पृ० दृश्यम् । ४ श्वेतवर्णे ५ श्वेतवर्णयुते त्रि० अमरः । ६ शुद्धे च त्रि० । ७ विष्कम्भादिषु योगभेदे मेदि० । ९ श्वेतैरण्डे राजनि० १० शुक्लपक्षे ज्यो० त० । “तत्र पक्षावुभौ मासे शुक्लकृष्णौ क्रमेण हि । चन्द्रवृद्धिकरः शुक्लः कृष्णश्चन्द्रक्षयात्मकः” षट्त्रिंशन्मतम् । शुक्लवर्णपदार्थास्तु कविकल्पलताथां कति- चित् उक्ता यथा “सुधांशूच्चैःश्रवाः शम्भुः कीर्त्तिर्ज्यो- त्स्ना शरद्घनाः । प्रासादसौधतगरमन्दारद्रुहिभाद्रयः । सूर्येन्दुकान्तकर्पू करम्भा रजतं हली । निर्मोकभस्म- हिण्डीरचन्दनं करका हिमम् । हारोर्णनाभस्तन्त्वस्थि स्वर्गङ्गेभरदाभ्रकम् । शेषाहिः शर्करा दुग्धं दधि गङ्गा सुधा जलम् । मृणालसिकताहंसवककैरवचामरम् । रम्भागर्भं पुण्डरीकं केतकीशङ्खनिर्झराः । लोध्रसिंह ध्वजच्छत्रं चूर्णशुक्तिकपर्दका । मुक्ताकुसुमनक्षत्र- दन्तपुण्योशनोगुणाः । कैलासकासकार्पामहासवासव- [] कुञ्जराः । नारदः पारदः कुन्दखटिकास्फटिकादयः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5127-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "शुक्ल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें