🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:58:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पांडर
pāṃḍara
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पांडर संज्ञा पुं॰ [सं॰ पाण्डर]
१. कुंद का वृक्ष ।
२. कुंद का फूल ।
३. पानड़ी ।
४. सफेद रंग ।
५. सफेद रंग का कोई पदार्थ ।
६. मरुवा बृक्ष । दौना ।
७. महाभारत के अनुसार ऐरावत के कुल में उत्पन्न एक हाथी का नाम ।
८. पुराणानुसार एक पर्वत का नाम जो मेरु पर्वत के पश्चिम में है ।
९. एक प्रकार का पक्षी ।
१०. गैरिक । गेरु (को॰) ।
११. शुक्र । वीर्य (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पाण्डर पाण्डव. See under पाण्डु.
पाण्डर mf(आ)n. whitish-yellow, pale, white, ŚBr. (cf. -वासस्) &c. &c.
पाण्डर m. a species of plant, L.
N. of a mountain, MārkP.
of a Naga (also ˚रक), MBh.
of a sect (also ˚रक), L.
पाण्डर n. a jasmine blossom, L.
red chalk, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (616,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पांडर a. Whitish, pale-white. --रं 1 Red-chalk. --2 The blossom of the jasmine.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0691-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाण्डर पु० पडि--अर दीर्घश्च । १ मरुवकवृक्षे २ श्वेतवर्णे च ३ तद्वति त्रि० अमरः । ४ कुन्दपुष्पे ५ गैरिके च न० शब्दच०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4294,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पाण्डरं, क्ली, (पाण्डरो वर्णोऽस्त्यस्येति । अच् ।) कुन्दपुष्पम् । गैरिकम् । इति शब्दचन्द्रिका ॥
पाण्डरः, पुं, (पाण्डरः शुक्लवर्णोऽस्त्यस्येति । अच् ।) मरुवकवृक्षः । (पडि + अर + दीर्घश्च ।) श्वेतवर्णः । (पर्व्वतविशेषः । स तु मेरोः पश्चिमे वर्त्तते । यथा, मार्कण्डेये । ५५ । १० । “अञ्जनः कुक्कुटः कृष्णः पाण्डरश्चाचलोत्तमः ॥” “पश्चिमेन तथा मेरोर्विस्कम्भात् पश्चिमाद्बहिः । एतेऽचलाः समाख्याताः -- ॥” ऐरावतकुलोत्पन्ननागविशेषः । यथा, महा- भारते । १ । ५७ । ११ -- १२ । “पारावतः पारिजातः पाण्डरो हरिणः कृशः । विहङ्गः शरभो मेदः प्रमोदः संहतापनः ॥ ऐरावतकुलादेते प्रविष्टा हव्यवाहनम् ॥” पक्षिविशेषः । यथा, ज्योतिस्तत्त्वधृतवचनम् । [] “गृध्रः कङ्कः कपोतश्च उलूकः श्येन एव च । चिल्लश्च धर्म्मचिल्लश्च भासः पाण्डर एव च । गृहे यस्य पतन्त्येते गेहं तस्य विपद्यते ॥”) तद्बर्णविशिष्टे, त्रि । इत्युणादिकोषः ॥ (यथा, हरिवंशे । ८२ । ५० । “असिताम्बरसंवीतं पाण्डरं पाण्डरासनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-103-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पाण्डर" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें