🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:22:05 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

श्वेत
śveta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सफ़ेद रंग के नाम (1.5.13) शुक्ल · शुभ्र · शुचि · विशद · श्येत · पाण्डर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
श्वेत १ वि॰ [सं॰]
१. जिसमें कोई रंग न मालूम हो । बिना रंग का । सफेद । धौला । चिट्टा । विशेष—विज्ञान से सिद्ध है कि श्र्वेत रंग में सातों रंगों का अभाव नहीं है बल्कि उनका गूढ़ मेल है । सूर्य की किरनें देखने में सफेद जान पड़ती हैं, पर रश्मि विश्लेषण क्रिया से सातों रंगों की किरणें अलग अलग हो जाती हैं ।
२. शुभ्र । उज्वल । साफ । निर्गल ।
३. निर्दोष । निष्कलंक ।
४. जो साँवला न हो । गोरा ।
श्वेत २ संज्ञा पुं॰
१. सफेद रंग । श्वेत वर्ण ।
२. चाँदी । रजत ।
३. कौड़ी । कपर्दक ।
४. पुराणानुसार एक द्वीप ।
५. आयुर्वेद में तीसरी त्वचा की संज्ञा । शरीर के चमड़े की तीसरी तह ।
६. एक पर्वत ।
७. स्कंद के एक अनुचर का नाम ।
८. शोभांजन वृक्ष । सहिंजन ।
९. जीवक नामक अष्टवर्गीय ओषधि ।
१०. शंख ।
११. शुक्र ग्रह ।
१२. सफेद घोड़ा ।
१३. सफेद बादल ।
१४. एक केतु या पुच्छल तारा ।
१५. सफेद जीरा । श्वेत जीरक ।
१६. शिव का एक अवतार ।
१७. वराह-मूर्ति-भेद । श्वेत वराह ।
१८. पुराण के अनुसार हिरणमय वर्ष और रम्यक वर्ष के बीच का एक पर्वत ।
१९. सफेद बकरा (को॰) ।
२०. आँखों की सफेदी । नेत्र का श्वेत रंग (को॰) ।
२१. अग्निपुराण में वर्णित एक राजा का नाम (को॰) ।
२२. भागवत के अनुसार एक नाग (को॰) ।
२३. तक्र या मट्ठा जिसमें समानुपात में जल मिलाया हो (को॰) ।
श्वेत सिग्रु संज्ञा पुं॰ [सं॰] श्वेत पुष्पवाला सहिंजन वृक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वेत mf(आ or श्वेनी)n. white, dressed, in white, bright (with पर्वत m. ‘snow-mountain’, ŚBr.; with कटाक्ष m. ‘a bright side-glance’, Saṃgīt.), RV. &c. &c.
श्वेत m. white (the colour), L.
a white horse, ŚBr.
a small white shell, cowry, L.
a silver coin, L.
a white cloud, L.
the planet Venus or its regent Śukra, L.
a partic. comet (cf. -केतु), VarBṛS.
a partic. plant (= जीवक), L.
cumin seed, W.
N. of a serpent-demon (with वैदार्व or वैदार्व्य or वैदर्व्य; others give श्वैत-वैदारव as signifying ‘a partic. deity connected with the sun’), GṛS.; Pur.
N. of one of Skanda's attendants, MBh.
of a Daitya (son of Vipra-citti), Hariv.
of a Muni, MBh.; Kathās.
of a partic. Avatāra of Śiva, Cat.
of a pupil of Śiva, IW. 122 n. 3
of a manifestation of Viṣṇu in his Varāha incarnation (worshipped in a partic. part of India), MW.
of a Rājarṣi, MBh.
of a son of the king Sudeva, R.
of a general, MBh.
of a son of Vapuṣmat, MārkP.
of a preceptor, Cat.
of a mythical elephant, MBh.
of the sixth range of mountains dividing the known continent (the white or ‘snowy’ mountains separating the Varṣas of Hiraṇmaya and Ramyaka), MBh.; Pur. (IW. 420 n. 1)
of one of the minor Dvīpas or divisions of the world (cf. -द्वीप), MBh.; R.
श्वेत n. the white of the eye, Suśr.
the growing white (of the hair), ChUp.
silver, L.
butter-milk and water mixed half and half, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1106,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
श्वेत a. (श्वेता or श्वेनी f.) [ श्वित्-अच् घञ् वा] White; ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यंदने स्थितौ Bg. 1. 14. --तः 1 The white colour. --2 A conchshell. --3 A cowrie. --4 The planet Venus. --5 Śukra, the regent of the planet. --6 A white cloud. --7 Cumin seed. --8 N. of a range of mountains; see कुलाचल or कुलपर्वत. --9 N. of a division of the world. --तं Silver. --Comp. --अंबरः, --वासस् m. a class of Jaina ascetics. --इक्षुः a kind of sugar-cane. --उदरः [] an epithet of Kubera. --कमलं, --पद्मं a white lotus. --कुंजरः an epithet of Airāvata, the elephant of Indra. --कुष्ठं white leprosy. --केतुः {1} a Bauddha or Jaina saint. {2} the descending node. --कोलः a kind of fish (शफर). --गजः, --द्विपः {1} a white elephant. {2} the elephant of Indra. --गरुत् m., --गरुतः a goose. --छदः {1} a goose. {2} a kind of basil. --द्वीपः N. of one of the eighteen minor divisions of the known continent. --धातुः {1} a white mineral. {2} chalk. {3} the milkstone. --धामन् m. {1} the moon. {2} camphor. {3} the foam of the sea. {4} cuttle-fish bone. --नीलः a cloud. --पत्रः a goose. ˚रथः an epithet of Brahman. --पर्णाशः white basil. --पाटला the white trumpetflower. --पिंगः a lion. --पिंगलः {1} a lion. {2} an epithet of Śiva. --भिक्षुः a kind of white-robed mendicant; Pt. 3. 76. --मरिचं white pepper. --मालः {1} a cloud. {2} smoke. --रक्त a. pale-red, rosy. --(क्तः) the pink or rosy colour. --रंजनं lead. --रथः the planet Venus. --रोचिस् m. the moon. --रोहितः an epithet of Garuḍa. [] --वल्कलः the glomerous fig-tree. --वाजिन् m. {1} the moon. {2} an epithet of Arjuna. {3} camphor. --वासस् m. an ascetic wearing white garments. --वाह् m. an epithet of Indra. --वाहः {1} an epithet of Arjuna. {2} of Indra. --वाहनः {1} an epithet of Arjuna. {2} the moon. {3} a marine monster (मकर). --वाहिन् m. an epithet of Arjuna. --शुंगः, --शृंगः barley. --हयः {1} a horse of Indra. {2} an epithet of Arjuna. {3} N. of Indra. --हस्तिन् m. Airāvata, Indra's elephant.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1064-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
श्वेत पु० श्वित--अच घञ् वा । १ द्वीपभेदे २ पर्वतभेदे ३ कप- र्दके हेमच० । ४ शुक्रग्रहे ५ पुभ्राभ्रे शब्दच० । ६ शङ्खे राजनि० । ७ जीवके जटा० । ८ शुक्लवर्णे ९ तद्वति त्रि० अमरः स्त्रियां ङीप् तस्य नश्च श्वेनी । १० कलियुगीय- शिवावतारविशेषे यथा “वेदध्यासावताराणि द्वापरे कथितानि तु । महादेवावताराणि कलौ शृणुत सुव्रत! । आदौ कलियुगे श्वेतो देवदेवो महाद्युतिः । नाम्रा हि- ताय विप्राणामभूद्वैपखतेऽन्मरे । हिमवच्छिस्वरे रम्ये छगले पर्वतोत्तमे । तस्य शिष्याः शिखायुक्ता बुभूवरमित- प्रभाः । श्वेतः श्वतशिखश्चैव श्वेतास्यः श्वेतलोहितः । [] चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः । सुभावो दमनश्चाथ सुहोत्रः कङ्कणस्तथा । लोकाक्षिरथ योगान्द्रो जैगीषव्यस्तु सप्तमे । अष्टमे दधिबाहुः स्यान्नवमे वृषभ प्रभुः । भृगुस्तु दशमे प्रोक्तस्तस्मादुग्रः परः स्मृतः । द्वादशेऽत्रिः समाख्यातो वाली चाथ त्रयोदशे । चतुर्दशे गौतमस्तु वेदशीर्षा ततः परम् । गाकणश्चामवत्तस्मात् गुहावासः शिखण्ड्यथ । जटामाल्यट्टहासश्च दारुको लाङ्गली क्रमात् । श्वोतस्तथा परः शूली तिण्डो मुण्डी च वै क्रमात् । सहिष्णुः सोमशर्मा च नष्कुलीशोऽन्तिमे प्रभुः । वैवस्वतेऽन्तरे शम्भोरवतारास्त्रिशूलनः । अष्टा- विंशतिराख्याताह्यन्ते कलियगे प्रभोः” कौर्म ५० अ० । श्वेतपर्वतस्य परिमाणादि यथा “उत्तरोत्तरेणेलावृतं नीलः श्वेतः शृङवान् इति त्रयो रम्यकहिरणमय कुरूणां मर्य्यादागिरयः प्रागायताः उभयतः क्षारोदा- वधयो द्विसहस्नयोजनपृथव एकैकशः पूर्वस्यात् पूर्व- स्यादुत्तरोदशांशाधिकांशेन दैर्घ्य एव ह्रसन्ति” भाग० । ५ । १६ । ११ राजभेदे वह्निपु० । संज्ञायां कन् । रूप्ये न० राजनि० । कपर्दके पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5161-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "श्वेत" आता है (30)
धवल श्वेत । उजला । सफेदसित श्वेत । सफेद । उजला । शुक्लशिति सफेद । शुक्ल । श्वेतअवदात शुभ्र । उज्वल । श्वेतबलक्ष धवल । श्वेत । यौ॰—बलक्षगु =श्वेत किरणवाला—चंद्रमावलक्ष धवल । श्वेतशुक्ल सफेद । उजला । धवल । श्वेत । स्वच्छश्वित श्वेत । श्वेत । धवलश्वित्र सफेद । श्वेतअनील जो नीला न हो । श्वेतअकृष्ण जो कृप्ण या काला न हो । श्वेत । सफेदशुक्लल श्वेत । शुभ्रश्वितान धवल । श्वेतहंसांशु उज्वल । श्वेतउजला श्वेत । धौला । सफेदधौला सफेद । उजला । श्वेतसपेत सपेद पु † वि॰ सफेद । श्वेत । धवलसफेद जो चूने के रंग का हो । जिसपर कोई रंग न हो । धौला । श्वेत । चिट्टा । जै…मलेया पु † संज्ञा पुं॰ मलयागरि चंदन । श्वेतचिट्टा सफेद । धवल । श्वेतगौर गोरे चमडे़वाला । गोरापांडुर पीला । जर्दअव्यक्तराग हल्का लाल । अरुणपंडु पीलापन लिए हुए मटमैलाभूआ रूई के समान हलकी और मूलायम वस्तु का बहुत छोटा टुकड़ा । जैसे, सेमर का भ…अबलख कबरा । दो रंगा । सफेद और काला अथवा सफेद और लाल रंग कासूभर पु वि॰हासी हँसनेवाला । जैसे,—चारुहासीउज्जवल दीप्तिमान् । प्रकाशमान्दूधिया दूध संबंधी । जिसमें दूध मिला हो अथवा जो दूध से बना हो । जैसे, दूधिया भ…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें