🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:17:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विमल
vimala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वभाव से निर्मल (3.1.55) वीध्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ विमला]
१. निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जल ।
२. बिना ऐब का । निर्दोष । जैसे, विमल मति ।
३. रमणीय । सुंदर । मनोहर ।
४. श्वेत । उज्वल । यौ॰—विमलकीर्ति । विमलगर्भ । विमलदंत । विमलनिर्भास = दे॰ विमलभास । विमलमणि । विमलमति ।
विमल २ संज्ञा पुं॰
१. एक उपधातु जिसके शोधन आदि की विधि रसेंद्र- सार में लिखी है ।
२. चाँदी ।
३. गत उत्सर्पिणी के ५वें और वर्तमान अवसर्पिणी के १३ वें अर्हत् या तीर्थंकर । (जैन) । ४, सुद्यु्म्न का पुत्र ।
५. पद्मकाष्ठ । पद्म काठ ।
६. सेंधा नमक ।
७. चांद्र वर्ष (को॰) ।
८. अस्त्र संबंधी एक मंत्र (को॰) ।
९. एक लोक का नाम (को॰) ।
१०. समधि का एक प्रकार (को॰) ।
११. सिलखड़ी । खड़िया (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—मल See s.v.
वि-मल mf(आ)n. stainless, spotless, clean, bright, pure (lit. and fig.), MBh.; Kāv. &c. (˚ले ind. at daybreak, MBh. v, 7247)
clear, transparent, Sarvad.
white (see ˚लेभ)
वि-मल m. a magical formula recited over weapons, R.
a partic. Samādhi, Buddh.
a partic. world, ib.
a lunar year, L.
N. of an Asura, Kathās.
of a Deva-putra and Bodhimaṇḍa-pratipāla, Lalit.
of a Bhikṣu, ib.
of a brother of Yaśas, Buddh.
(with Jainas) N. of the 5th Arhat in the past Utsarpiṇī and of the 13th in the present Avasarpiṇī, L.
of a son of Su-dyumna, BhP.
of the father of Padma-pāda, Cat.
of various authors (also with सरच्वती), ib.
वि-मल n. silver gilt, L.
N. of a town (see -पुर)
of a Tantra
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमल a. 1 Pure, stainless, spotless, clean (fig. also). --2 Clear, limpid, pellucid, transparent (as water); विमलं जलं. --3 White, bright. --लः An Arhat. --लं 1 Silver-gilt. --2 Talc. --Comp. --अद्रिः the mountain Girnār in Gujerāt (famous for its inscriptions). --दानं an offering to a deity. --मणिः a crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमल त्रि० विगतो मलो यस्मात् । १ स्वच्छे निर्मले अमरः । विगतो मलो यस्याः ५ ब० । (चामकषा) २ सप्तलायाम् अमरः । जगन्नाथक्षेत्रस्थे ३ देवीभेदे स्त्री तन्त्रसा० । ४ दुर्गामूर्त्तिभेदे देवीपु० । ५ उपरसभेदे न० राजनि० । ६ जि?न}देवे पु० ७ चारुणि त्रि० शब्दर० । “चेतसा सत्त्व- युक्तेन दानं यद् विमलं स्मृतम्” गरुडपु० उक्ते ८ सा- त्त्टिके दानभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमलं, क्ली, (विगतो मलो यस्मात् ।) तारहेम- द्विधाकृतम् । तत्तूपरसविशेषः । तत्पर्य्यायः । निर्म्मलम् २ स्वच्छम् ३ अमलम् ४ स्वच्छधातु- कम् ५ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । त्वग्दोषव्रणनाशित्वम् । रसवीर्य्यादौ तुल्य- त्वम् । वेधे भिन्नवीर्य्यकत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (तथास्य शोधनमारणविधिः । “मूत्रारनालतैलेषु गोदुग्धे कदली रसे । कौलत्थे कोद्रवक्वाथे माक्षिकं विमलन्तथा ॥ मुहुः शूरणकन्दस्थं स्वेदयेद्वरवर्णिनि ! । क्षाराम्ललवणैश्चैव तैलसर्पिःसमन्वितम् ॥ पुटत्रयं प्रदातव्यं ततस्तु शोधितं भवेत् । जम्बीरस्य रसे स्विन्नो मेषशृङ्गीरसैस्तथा । रम्भातोयेन वा पाच्यं घस्रं विमलशुद्धये ॥” इति विमलशुद्धिः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसार- संग्रहे जारणमारणाधिकारे ॥)
विमलं, त्रि, (विगतो मलो यस्मात् ।) निर्म्मलम् । तत्पर्य्यायः । वीध्रम् २ । इत्यमरः ॥ प्रयतम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४८ । १४ । [] “प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः । विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झ- रान् ॥”) चारुः । इति च शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ९ । १३ । “रुचिधाम्नि भत्तरि भृशं विमलाः परलोकमभ्युपगते विविशुः ॥”)
विमलः, पुं, (विगतो मलः पापं यस्मात् ।) अर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥ (सुद्युम्नपुत्त्रः । यथा, भाग- वते । ९ । १ । ४१ । “तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रयःसुताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-414-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विमल" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें