🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:48:47 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

विमल

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

विमल

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

विमल

अर्थ: पवित्र, निर्मल, मलरहित, स्वच्छ

व्युत्पत्ति: विगतो मलो यस्मात्-प्रा.ब

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. विमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. विमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — विमल (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाविमलःविमलौविमलाः
द्वितीयाविमलम्विमलौविमलान्
तृतीयाविमलेनविमलाभ्याम्विमलैः
चतुर्थीविमलायविमलाभ्याम्विमलेभ्यः
पञ्चमीविमलात् / विमलाद्विमलाभ्याम्विमलेभ्यः
षष्ठीविमलस्यविमलयोःविमलानाम्
सप्तमीविमलेविमलयोःविमलेषु
सम्बोधनहे विमलहे विमलौहे विमलाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — विमल
विमल
vimala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्वभाव से निर्मल (3.1.55) वीध्र
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विमल १ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ विमला]
१. निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जल ।
२. बिना ऐब का । निर्दोष । जैसे, विमल मति ।
३. रमणीय । सुंदर । मनोहर ।
४. श्वेत । उज्वल । यौ॰—विमलकीर्ति । विमलगर्भ । विमलदंत । विमलनिर्भास = दे॰ विमलभास । विमलमणि । विमलमति ।
विमल २ संज्ञा पुं॰
१. एक उपधातु जिसके शोधन आदि की विधि रसेंद्र- सार में लिखी है ।
२. चाँदी ।
३. गत उत्सर्पिणी के ५वें और वर्तमान अवसर्पिणी के १३ वें अर्हत् या तीर्थंकर । (जैन) । ४, सुद्यु्म्न का पुत्र ।
५. पद्मकाष्ठ । पद्म काठ ।
६. सेंधा नमक ।
७. चांद्र वर्ष (को॰) ।
८. अस्त्र संबंधी एक मंत्र (को॰) ।
९. एक लोक का नाम (को॰) ।
१०. समधि का एक प्रकार (को॰) ।
११. सिलखड़ी । खड़िया (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि—मल See s.v.
वि-मल mf(आ)n. stainless, spotless, clean, bright, pure (lit. and fig.), MBh.; Kāv. &c. (˚ले ind. at daybreak, MBh. v, 7247)
clear, transparent, Sarvad.
white (see ˚लेभ)
वि-मल m. a magical formula recited over weapons, R.
a partic. Samādhi, Buddh.
a partic. world, ib.
a lunar year, L.
N. of an Asura, Kathās.
of a Deva-putra and Bodhimaṇḍa-pratipāla, Lalit.
of a Bhikṣu, ib.
of a brother of Yaśas, Buddh.
(with Jainas) N. of the 5th Arhat in the past Utsarpiṇī and of the 13th in the present Avasarpiṇī, L.
of a son of Su-dyumna, BhP.
of the father of Padma-pāda, Cat.
of various authors (also with सरच्वती), ib.
वि-मल n. silver gilt, L.
N. of a town (see -पुर)
of a Tantra
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (951,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विमल a. 1 Pure, stainless, spotless, clean (fig. also). --2 Clear, limpid, pellucid, transparent (as water); विमलं जलं. --3 White, bright. --लः An Arhat. --लं 1 Silver-gilt. --2 Talc. --Comp. --अद्रिः the mountain Girnār in Gujerāt (famous for its inscriptions). --दानं an offering to a deity. --मणिः a crystal.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0986-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमल त्रि० विगतो मलो यस्मात् । १ स्वच्छे निर्मले अमरः । विगतो मलो यस्याः ५ ब० । (चामकषा) २ सप्तलायाम् अमरः । जगन्नाथक्षेत्रस्थे ३ देवीभेदे स्त्री तन्त्रसा० । ४ दुर्गामूर्त्तिभेदे देवीपु० । ५ उपरसभेदे न० राजनि० । ६ जि?न}देवे पु० ७ चारुणि त्रि० शब्दर० । “चेतसा सत्त्व- युक्तेन दानं यद् विमलं स्मृतम्” गरुडपु० उक्ते ८ सा- त्त्टिके दानभेदे न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विमलं, क्ली, (विगतो मलो यस्मात् ।) तारहेम- द्विधाकृतम् । तत्तूपरसविशेषः । तत्पर्य्यायः । निर्म्मलम् २ स्वच्छम् ३ अमलम् ४ स्वच्छधातु- कम् ५ । अस्य गुणाः । कटुत्वम् । तिक्तत्वम् । त्वग्दोषव्रणनाशित्वम् । रसवीर्य्यादौ तुल्य- त्वम् । वेधे भिन्नवीर्य्यकत्वञ्च । इति राज- निर्घण्टः ॥ (तथास्य शोधनमारणविधिः । “मूत्रारनालतैलेषु गोदुग्धे कदली रसे । कौलत्थे कोद्रवक्वाथे माक्षिकं विमलन्तथा ॥ मुहुः शूरणकन्दस्थं स्वेदयेद्वरवर्णिनि ! । क्षाराम्ललवणैश्चैव तैलसर्पिःसमन्वितम् ॥ पुटत्रयं प्रदातव्यं ततस्तु शोधितं भवेत् । जम्बीरस्य रसे स्विन्नो मेषशृङ्गीरसैस्तथा । रम्भातोयेन वा पाच्यं घस्रं विमलशुद्धये ॥” इति विमलशुद्धिः ॥ इति वैद्यकरसेन्द्रसार- संग्रहे जारणमारणाधिकारे ॥)
विमलं, त्रि, (विगतो मलो यस्मात् ।) निर्म्मलम् । तत्पर्य्यायः । वीध्रम् २ । इत्यमरः ॥ प्रयतम् ३ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, रामायणे । २ । ४८ । १४ । [] “प्रस्रविष्यन्ति तोयानि विमलानि महीधराः । विदर्शयन्तो विविधान् भूयश्चित्रांश्च निर्झ- रान् ॥”) चारुः । इति च शब्दरत्नावली ॥ (यथा, माघे । ९ । १३ । “रुचिधाम्नि भत्तरि भृशं विमलाः परलोकमभ्युपगते विविशुः ॥”)
विमलः, पुं, (विगतो मलः पापं यस्मात् ।) अर्हन् । इति हेमचन्द्रः ॥ (सुद्युम्नपुत्त्रः । यथा, भाग- वते । ९ । १ । ४१ । “तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च त्रयःसुताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-414-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विमल" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
विमलविमल (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: विमल (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

विमल 📚 ➤ पवित्र, निर्मल, मलरहित, स्वच्छ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
विमल 📚निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जल🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
विमल

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें