🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:31:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

निर्मल
nirmala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
निर्मल १ वि॰ [सं॰]
१. मलरहित । साफ । स्वच्छ ।
२. पापरहित । शुद्ध । पवित्र ।
३. दोषरहित । निर्दोष । कलंकहीन ।
निर्मल २ संज्ञा पुं॰
१. अभ्रक ।
२. निर्मली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
निर्—मल mf(आ)n. spotless, unsullied, clean, pure, shining, resplendent, bright, Up.; MBh.; Kāv. &c.
sinless, virtuous, Mn. viii, 318
निर्—मल m. N. of Skanda, AV.Pariś.
निर्—मल m. pl. N. of a sect, W.
निर्—मल n. talc, L.
= निर्-माल्य n., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (541,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्मल त्रि० निर्गतो मलो यस्य प्रा० व० । मलहीने “निता- न्तनिर्मलस्वान्तः” वेदान्तसारः “निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा” मनुः । मलश्च रागादिदोषः कालुष्यञ्च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4098,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
निर्म्मलं, क्ली, (निर्गतं मलमस्मात् ।) निर्म्माल्यम् । अभ्रकम् । त्रि, मलहीने । इति मेदिनी । ले, १०२ ॥ (यथा, महाभारते । ३ । ६५ । ४ । “निर्म्मलस्वादुसलिलं मनोहारि सुशीतलम् ॥” निष्पापे । यथा, मनुः । ८ । ३१८ । “राजनिर्द्धूतदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः । निर्म्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तःसुकृतिनो यथा ॥” यथा, देवीभागवते । १ । १८ । ३७ । “मनस्तु सुखदुःखानां महतां कारणं द्विज ! । जाते तु निर्म्मले ह्यस्मिन् सर्व्वं भवति निर्म्मलम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-895-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "निर्मल" आता है (55)
अमल निर्मल । स्वच्छसूच निर्मल । पवित्र । (डिं॰)विमल निर्मल । मलरहित । स्वच्छ । साफ । जैसे, जलअनाविल स्वच्छ । निर्मल । साफपवित्र जो गंदा मैला या खराब न हो । शुद्ध । निर्मल । साफस्वच्छ जिसमें किसी प्रकार की मैल या गंदगी आदि न हो । निर्मल । साफअपिच्छिल निर्मल । पंकहीन । स्वच्छअमलिन स्वच्छ । निर्मल । नर्दोषचौक्ष पवित्र । निर्मल । स्वच्छपरिशुद्ध पूर्णतः शुद्ध । विशुद्ध । निर्मल । निर्दोषपर्यवदात विशुद्ध । निर्मल । अति स्वच्छविमलार्थक विमल । निर्मलनिरज रजोहीन । रजोगुण से रहित । निर्मलवीतविष विशुद्ध । निर्मलनिष्पंक जिसमें कीचड़ आदि न लगा हो । स्वच्छ । निर्मल । साफ । सुथराव्यवदात स्वच्छ । अवदात । निर्मलविनिर्मल निर्मल । स्वच्छ । पूत । पवित्रविपृक्वत् शुद्ध । बेमेल । निर्मलजरफ साफ । स्वच्छ । निर्मलसफा साफ । स्वच्छ । निर्मलबिरज निर्मल । शुद्धअकलुष कलषता से रहित । निर्मल । शूद्ध । साफसुथरा स्वच्छ । निर्मल । साफअनामिल स्वच्छ । निर्मलनिम्मल पु वि॰ स्वच्छ । निर्मल । साफशफ्फाक निर्मल । शुद्धनिरजासु पु वि॰ रजोहीन । शुद्ध । निर्मलमुस्तफा पवित्र । पुनित । निर्मल । जिसमें मनुष्यों का कोई दुर्गुण न होनिस्केवल बेमेल । शुद्ध । निर्मल । खालिस । (बोलचाल)विनिधौर्त भली भाँति धुला हुआ । स्वच्छ । निर्मलधवल श्वेत । उजला । सफेदअच्छ स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰)अवदात शुभ्र । उज्वल । श्वेतसुरंग जिसका रंग सुंदर हो । सुंदर रंग काअम्लान जो उदास न हो । मलिन न हो । बिना मुझाया हुआप्रसन्न संतुष्ट । तुष्टउशत् सुंदर । नेत्ररंजनविरज रजोगुणरहित । सुख, वासना आदि से मुक्तअकृष्ण जो कृप्ण या काला न हो । श्वेत । सफेदनिस्तुष बिना भूसी का । जिसमें भूसी न होप्रसादक अनुग्रहकारकअकिल्विष पापशून्य । निष्पाप । पवित्रविशोधित शुद्ध किया हुआ । साफ किया हुआठेठ निपटय़ निरा । बिलकुल । जैसे, ठेठ सगँवारसाफ जिसमें किसी प्रकार का मैल या कूड़ा करकट आदि न हो । मैला या गँदला का उल…अदाग पु वि॰उजला श्वेत । धौला । सफेदचंगा स्वस्थ । तंदुरुस्त । नीरोग जैसे—इस दवा से तुम दो दिन में चंगे हो जाओगे…फरहर ‡ वि॰फरहरा पताका । झंडाअपंकिल पंकरहित । सूखा । बिना कीचड़ काउज्जवल दीप्तिमान् । प्रकाशमान्ध्रुपद एक गति जिसके चार तुक होते है ।— अस्थायी, अंतरा संचारी औक आभोग । कोई मि…प्रसादी प्रसन्न करनेवालानिरवच्छिन्न अनवच्छिन्न । जिसका सिल— सिला न टुटे
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें