🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:21:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पवित्र
pavitra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र (2.7.49) प्रयत · पूत
विविक्त (3.3.89) एकान्त
कुश के नाम (2.4.166) कुश · कुथ · दर्भ
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पवित्र १ वि॰ [सं॰]
१. जो गंदा मैला या खराब न हो । शुद्ध । निर्मल । साफ ।
पवित्र २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. मेंह । बारिश । वर्षा ।
२. कुशा
३. ताँबा ।
४. जल ।
५. दुध ।
६. घर्षण । रगड़ ।
७. अर्घा । अर्घपात्र ।
८. यज्ञोपवीत । जनेऊ ।
९. घी ।
१०. शहद ।
११. कुशा की बनी हुई पवित्री जिसे श्राद्घादि में अँगुलियों में पहनते हैं ।
१२. विष्णु ।
१३. महादेव ।
१४. तिल का पौधा ।
१५. पुत्रजीवा का वृक्ष ।
१६. कार्तिकेय का एक नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवित्र n. a means of purification, filter, strainer, straining-cloth &c. (made of thread or hair or straw, for clarifying fruits, esp. the Soma), RV. &c. &c.
Kuśa grass (esp. two K˚ leaves for holding offerings or for sprinkling and purifying ghee &c.), ŚBr.; KātyŚr.; Mn. &c. (ifc. also को See स-पवित्रक), a ring of K˚ grass worn on the fourth finger on partic. occasions, W.
a purifying prayer or Mantra, Mn.; Yājñ.; MBh.
a means of purifying or clearing the mind, RV. iii, 26, 8; 31, 6 &c.
melted butter, L.
honey, L.
water, L.
rain or rubbing (वर्षण or घर्षण), L.
copper, L.
the vessel in which the Argha is presented, L. (ifc. -क, MārkP.)
the Brāhmanical cord (cf. ˚त्रारोपण्स्)
N. of Viṣṇu (also प्˚ पवित्राणाम्), MBh. (cf. RTL. 106)
of Śiva, ib.
(with आदित्यानाम् and देवानाम्) N. of Sāmans, ĀrṣBr.
a kind of metre, Col.
पवित्र m. N. of a partic. Soma-sacrifice belonging to the Rājasūya, TāṇḍBr., Sch.; ŚrS.
Sesamum Indicum, L.
Nageia Putranjiva, L.
N. of a man g. अश्वादि
of an Āṅgirasa (the supposed author of RV. ix, 67; 73; 83; 107), RAnukr.
(pl.) N. of a class of deities in the 14th Manv-antara, Pur.
पवित्र mf(आ)n. purifying, averting evil, pure, holy, sacred, sinless, beneficent, Mn.; MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (611,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
पवित्र a. [पू करणे इत्र] 1 Sacred, holy, sinless, sanctified (persons or things); त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः Ms. 3. 235; पवित्रो नरः, पवित्रं स्थानं &c. --2 Purified by the performance of ceremonial acts (such as sacrifices &c.). --3 Purifying, removing sin. --त्रं 1 An instrument for cleansing or purifying, such as a sieve or strainer &c. --2 Two blades of Kuśa grass used at sacrifices in purifying and sprinkling ghee. --3 A ring of Kuśa grass worn on the fourth finger on certain religious occasions. --4 The sacred thread worn by members of the first three castes of the Hindus. --5 Copper. --6 Rain. --7 Water. --8 Rubbing, cleansing. --9 A vessel in which the arghya is presented. --10 Clarified butter. --11 Honey. --त्रा 1 The holy basil. --2 Turmeric. (पवित्रीकृ ‘to purify, sanctify’; [] पवित्रीभू ‘to become pure or holy’). --Comp. --आरोपणं, आरोहणं investiture with the sacred thread. --धान्यं barley. --पाणि a. holding darbha grass in the hand.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0688-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पवित्र पु० न० पूयते आज्यमनेन पू--करणे इत्र । १ आज्यसं- स्कारके २ कुशद्वये उत्पवनशब्दे तल्लक्षणं ११२३ पृ० दर्शि- तम् “अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्विदलमेव च । प्रादे- शमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित्” कर्मप्र० । २ अना- मिकावेष्टने पवित्रतासाधके द्रव्ये च ३ यज्ञोपवीते त्रिका० पवित्रारोपणशब्दे दृश्यम् । ४ विष्णौ “पवित्रं मङ्गलं परम्” विष्णुसं० । ५ वर्षणे ६ ताम्रे ७ पयसि न० मेदि० । ८ वर्षणे न० विश्वः ९ अर्ध्योपकरणे हेमच० । १० घृते ११ मधुनि च राजनि० । १२ तिलवृक्षे १ ३ पुत्रजीववृक्षे पु० राजनि० १ ४ व्रतशौचादिना १५ शुद्धे त्रि० अमरः । १६ तुलस्यां स्त्री शब्दमा० १७ नदीभेदे हेमच० १८ हरि- द्रायाम् १८ अश्वत्थीवृक्षे च स्त्री राजनि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4275,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पवित्रं, क्ली, (पूयतेऽनेनेति । पू + “पुवः संज्ञा- याम् ।” ३ । २ । १८५ । इति इत्रः ।) वर्षणम् । कुशम् । (यथा, मनुः । २ । ७५ । “प्राक्कूलान् पर्य्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः ॥”) ताम्रम् । पयः । इति मेदिनी । रे, १७७ ॥ घर्षणम् । इति विश्वः ॥ अर्घोपकरणम् । इति हेमचन्द्रः ॥ यज्ञोपवीतम् । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ घृतम् । मधु । इति राजनिर्घण्टः ॥ पार्व्वण- श्राद्धादावर्घार्थं होमादावाज्यसंस्काराद्यर्थञ्च साग्रनिर्गर्भकुशान्तरवेष्टितप्रादेशमात्रकुशपत्र- द्वयम् । यथा, -- “अनन्तर्गर्भिणं साग्रं कौशं द्बिदलमेव च । प्रादेशमात्रं विज्ञेयं पवित्रं यत्र कुत्रचित् ॥” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥ (विष्णुः । यथा, महाभारते । १२ । १४९ । २० । “प्रभूतस्त्रिककुद्धाम पवित्रं मङ्गलं परम् ॥” महादेवः । यथा तत्रैव । १२ । १७ । ३५ । “पवित्रञ्च महांश्चैव नियमो नियमाश्रितः ॥”)
पवित्रः, त्रि, (पू + इत्र ।) व्रतादिना शुद्धः । (यथा, गीतायाम् । ४ । ३८ । “नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ॥”) तत्पर्य्यायः । प्रयतः २ पूतः ३ । एतत्त्रयं प्राणिविषयमात्रम् । शुचिः ४ शुद्धः ५ पवि- त्रितः ६ । इति शब्दरत्नावली ॥ पुण्यः ७ पावनः ८ । इति जटाधरः ॥ (पूयतेऽनेन । पूञ् + “पुवः संज्ञायाम् ।” ३ । २ । १८५ । इति इत्रः ।) शुद्धद्रव्यम् । तत्पर्य्यायः । पूतम् २ मेध्यम् ३ । एतत्त्रयं अप्राणिद्रव्यविषयम् । इति ब्रह्मवर्गे विशेष्यनिघ्ने च अमरभरतौ ॥ शुद्ध्यम् ४ शुचि ५ पुण्यम् ६ पूतिवत् ७ । इति जटाधरः ॥ (यथा, -- “बल्यं पवित्रमायुष्यं सुमङ्गल्यं रसायनम् । एतत्तु गव्यघृतगुणपरम् ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे द्बितीये भागे ॥)
पवित्रः, पुं, (पुनातीति । पू + कर्त्तरि इत्रः ।) तिलवृक्षः । पुत्त्रजीववृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (तिलपुत्त्रजीवशब्दयोरस्य विर्वृतिर्ज्ञेया ॥) कार्त्तिकेयस्य नामान्तरम् । यथा, महाभारते । ३ । २३१ । ६ । “षष्ठीप्रियश्च धर्म्मात्मा पवित्रो मातृवत्सलः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-083-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पवित्र" आता है (59)
पूत पवित्र । शुद्ध । शुचिसूच निर्मल । पवित्र । (डिं॰)पावन पवित्र करनेवाला । शुदध करनेवालाचोक्ष शुद्ध । पवित्रपुण्य पवित्रपो शुद्ध । पवित्र । स्वच्छचौक्ष पवित्र । निर्मल । स्वच्छपावनी पवित्र करनेवाली । शुद्ध या साफ करनेवालीअकिल्विष पापशून्य । निष्पाप । पवित्रतीर्थीभूत पवित्र । शुद्धशुची शुद्ध । पवित्रपुनीत पवित्र किया हुआ । पवित्र । पाकधूतकल्मष पापमुक्त । निष्पाप । पवित्रविनिर्मल निर्मल । स्वच्छ । पूत । पवित्रपवनि पु वि॰ पवित्र करनेवाली । पावनी । पावन । पवित्रशौची विशुद्ध । पवित्रशुद्घ जिसमें किसी प्रकार की मैल या खोट आदि न हो । पवित्र । साफ । स्वच्छ । वि…अमनिया शुद्ध । पवित्र । अछूतापाकोजा पाक । पवित्र । शुद्धअकलुषित जो कलुषित न हुआ हो । पवित्रमुकद्दस पवित्र । शुचि । पाक । यौ॰—मुकद्दस किताब=ऐसी धर्मपुस्तक जो अपौरुषेय मान…मुस्तफा पवित्र । पुनित । निर्मल । जिसमें मनुष्यों का कोई दुर्गुण न होसुचिमंत शुद्ध आचरणवाला । सदाचारी । शुद्धाचारी । पवित्रनिरूपस्कृत शुद्ब । पवित्र । पूत । जो उपस्कृत न होभावितात्मा वह जिसने अपनी आत्मा पवित्र कर ली होअनघ निष्पाप । पातकरहित । निर्दोष । बेगुनाहतिल प्रति वर्ष बोया जानेवाला हाथ डेढ़ हाथ ऊँचा एक पौधा जिसकी खेती संसार के…अच्छ स्फटिक । २ भाल । ३ स्वच्छ जल (ड़िं॰)केवल एकमात्र । अकेलाकुलीन उत्तम कुल में लत्पन्न । अच्छे घराने का । खानदानीउल्लाघ रोग से छुटकारा पाता हुआमंगल्य मंगलकारक । मंगल या कल्याण करनेवालायज्ञिय यज्ञ संबंधी । यज्ञोपयुक्तविविक्त पृथक् किया हुआ । उ॰ साध्य और साधनों को विविक्त करके काव्य के नित्य स्व…विशुद्ध जो बिलकुल शुद्ध हो । जिसमें किसी प्रकार की मिलावट आदि न होऔपासन गार्हपत्य अग्निसंबंधीपौण्य पुण्यकर्मकारक । धार्मिकनिर्मल मलरहित । साफ । स्वच्छतैर्थिक शास्त्रकार । जैसे, कपिल, कणाद आदिउशत् सुंदर । नेत्ररंजनसूचा दे॰ 'सूचना'बहूदक संन्यासियों का एक भेद । एक प्रकार का संन्यासी । विशेष—ऐसे संन्यासियों …वैतान खेमा । शिविर । समूह । तंबूतीर्थक ब्राह्मणअभिविनीत सुशिक्षितपुत्रजीव इंगुदी से मिलता जुलता एक बड़ा और सुंदर पेड़ जो हिमालय से लेकर सिंहल तक…मेघ्य बुद्धि बढ़ानेवाला । मेघाजनकप्रयंत पु ^१ अव्य॰ दे॰ 'पर्यत'अविपन्न स्वस्थ । नीरोगपवित्री कुश का बना हुआ एक प्रकार का छल्ला जो कर्मकांड़ के समय अनामिका में पहिन…ईश्वरपूजक ईश्वर की उपासना करनेवालापित्तप्रकृति जिसकी प्रकृति पित्त की हो । जिसके शरीर में वात और कफ की अपक्षा पित्त क…फरच फरचा † वि॰सफा साफ । स्वच्छ । निर्मलअछूत बिना छुआ हुआ । जो छुआ न गया हो । अस्पृष्टअदाग पु वि॰सूफी मुसलमानों का एक धार्मिक संप्रदाय । इस संप्रदाय के लोग एकेश्वरवादी होते…अछूता बिना छुआ हुआ । जो छुआ न गया न गया हो । अस्पृष्टमुबर्रा बरी किया हुआ । मुक्त
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें