🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:16 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुथ
kutha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुश के नाम (2.4.166) कुश · दर्भ · पवित्र
हाथी की पीठ का रंग-बिरंगा झूल (2.8.42) प्रवेणी · आस्तरण · वर्ण · परिस्तोम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुथ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कथरी । कंथा ।
२. हाथी की झूल ।
३. रथ, पालकी आदी का ओहार ।
४. एक कीड़ा ।
५. प्रातःकाल स्नान करनेवाला ब्राह्मण ।
६. कुश (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुथ अस्, आ, m. f. [अम्, n., L.] a painted or variegated cloth (serving as an elephant's housings), MBh.; R. &c.;
कुथ m. sacrificial or Kuśa grass (Poa cynosuroides), L. Śākya-muni in one of his former thirty-four births, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुथः The Kuśa grass.
कुथः, --थं, --था 1 A painted cloth serving as an elephant's housings. --2 A carpet (in general).
कुथः, --थं, --था 1 A painted cloth serving as an elephant's housings. --2 A carpet (in general).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0409-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुथ क्लेशे (कोँथपाडा)इदित् भ्वोदि० अक० सेट् । कुन्यति अकुन्थीत् चुकुन्थ कुन्थ्यात्
कुथ पूतिगन्धे दिवा० पर० अक० प० सेट् । कुथ्यति अकोथीत् । प्रनिकुथ्यति णिचि कोथयति (पोँथा) निखनने । तस्य [] पूतिभावसाधनत्वात्तथात्वम् । “अप्रकाशे देशे कोथयेत्” सुश्रुतः ।
कुथ पुंस्त्री० कुथ--पूतीभावे क कुन्थ--निष्कर्षे--क नलोपोवा । “कुथा १ कन्था समाख्याता कुथः स्यात् २ करिकम्बलम् । कुथः ३ कुगः कुथः ४ कीटः ५ प्रातःस्नायी द्विजः कुथः, इत्युक्ते ष्वर्थभेदेषु लिङ्गभेदस्तु रूपभेदादुन्नेवः । “कुथेन नागेन्द्र- मिवेन्द्रवाहनम्” । “आक्षिप्तकेतुकुथसैन्यगजच्छलेन” माघः । “शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्” भा० स० ५१ अ० । हस्तिकम्बले पुंस्त्री अमरः । “महत्या कुथ- यास्तीर्ण्णां पृथिवीलक्षणाङ्कया” रामा० । “तत्र कुशे “शाद्वलेषु यदाशिश्ये वनान्ते वनगोचरा । कुथास्तरण- तल्पेषु किं स्यात् सुखतरं ततः” रामा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2095,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुथ इ क्लेशे । वधे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं-- अकं--सकञ्च--सेट् इदित् ।) पञ्चमस्वरी । इ कर्मणि कुन्थ्यते । क्लेश इह दुःखानुभवः । शीतार्त्तश्च न कुन्थतीति हलायुधः । इति दुर्गादासः ॥
कुथ य पूतित्वे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (दिवां-परं- अकं-सेट् ।) पूतित्वं दुर्गन्धीभावः । य, कुथ्यति मीनो दुर्गन्धः स्यादित्थर्थः । चुकोथ । इति दुर्गा- दासः ॥
कुथः, पुं स्त्री, (कुन्थति अशोभां क्लेशं वा । कुथ इ हिंसायां अच् । आगमविधेरनित्यत्वात् न नुमा- गमः ।) गजपृष्टस्थितचित्रकम्बलम् । हातिर पिठेर झुल् इति भाषा । तत्पर्य्यायः । प्रवेणी २ आस्तरणम् ३ वर्णः ४ परिस्तोमः ५ । इत्थमरः । २ । ८ । ४२ ॥ प्रवेणिः ६ परिष्टोमः ७ कुथा ८ कुथम् ९ । इति तट्टीका ॥ वोलः १० आस्तरः [] ११ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा शब्दर्थचिन्तामणौ । “कुथा कन्या समाख्याता कुथः स्यात् करिकम्बलम् । कुथः कुशः कुथः कीटः प्रातःस्नायी द्विजः कुथः” ॥ यथा महाभारते २ । ५१ । ३६ । “शतशश्च कुथांस्तत्र सिंहलाः समुपाहरन्” ॥)
कुथः, पुं, (कुथ + अच् ।) कुशतृणम् । इत्यमरः । २ । ४ । १६६ ॥ (यथा हेः रामायणे । २ । ३० । १४ । “शाद्बलेषु यदा शिश्ये वनान्ते वनगोचरा । कुथास्तरणतल्पेषु किं स्यात् सुखतरं ततः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-141-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुथ" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें