🕉️ 22 November 2026, Sunday · 07:40:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुथोदरी
kuthodarī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुथोदरी f. N. of a daughter of Nikumbha, KalkiP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (290,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुथोदरी स्त्री कुम्भकर्ण्णपौत्र्यां निकुम्भदुहितरि । सा च कल्किना हता यथाह कल्किपु० १६ अ० “मुनय ऊचुः । शृणु विष्णुयशःपुत्र! कुम्भकर्णात्म- जात्मजा । कुथोदरीति विख्याता गगनार्द्धसमुत्थिता ॥ कीलकञ्जस्य महिषी निकञ्जजननी च सा । हिमाल- ये शिरः कृत्वा पादौ च निषधाचले ॥ शेते स्तनं पाय- यन्ती निकञ्जं प्रस्नुतस्तनी । तस्या निश्वासवातेन विवशा वयमागताः ॥ दैवेनैव समानीताः प्राप्तास्तव पदा- म्बुजम् । मुनयो रक्षणीयास्ते रक्षःसु च विपत्सु च ॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा कल्किः परपुरञ्जयः । मेनागणैः परिवृतो जगाम हिमवद्गिरिम्” । इत्युपक्रम्य तया सह युद्धे ससैन्यकल्केस्तदुदरवेशमुप- वर्ण्य्य “कल्किः कमलपत्राक्षः सुरारातिनिसूदनः । वा- णाग्निचेलचर्म्मभ्यां कम्बलैर्यानदारुभिः । प्रज्वाल्योदर- मध्येन करवालं समाददे ॥ तेन खड्गेन महता कुक्षिं निर्भिद्य बन्धुभिः । बलिभिर्भ्राष्टभिर्व्वाहैर्वॄतः शस्त्रास्त्रपाणिभिः । वहिर्व्वभूव सर्व्वेशः कलिकः कल्कविनाशनः । सहस्राक्षो यथा वृत्तकुक्षिं दम्भोलि- नेमिना ॥ योनिरन्ध्राद्गजरथास्तुरगाश्चाभवत् बहिः । नासिकाकर्णविवरात् केऽपि तस्या विनिर्गताः । ते निर्गता स्ततस्तस्याः सैनिका रुधिरोक्षिताः । तां विव्यधुर्निः- [] क्षिपन्तीं तरसा चरणौ करौ ॥ ममार सा भिन्नदेहा भिन्नकुक्षिशिरोधरा” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2096-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुथोदरी, स्त्री, (कुथं हिंसात्मकमुदरं यस्याः सा ।) निकुम्भदुहिता । कुम्भकर्णपौत्त्री । सा च कल्कि देवेन हता । यथा । मुनय ऊचुः । “शृणु विष्णुयशःपुत्त्र ! कुम्भकर्णात्मजात्मजा । कुथोदरीति विख्याता गगनार्द्धसमुत्थिता ॥ कीलकञ्जस्य महिषी विकञ्जजननी च सा । हिमालये शिरः कृत्वा पादौ च निषधाचले ॥ शेते स्तनं पाययन्ती विकञ्जं प्रस्नुतस्तनी । तस्या निश्वासवातेन विवशा वयमागताः ॥ दैवेनैव समानीताः प्राप्तास्तव पदाम्बुजम् । मुनयो रक्षणीयास्ते रक्षःसु च विपत्सु च ॥ इति तेषां वचः श्रुत्वा कल्किः परपुरञ्जयः । सेनागणैः परिवृतो जगाम हिमवद्गिरिम्” ॥ इत्यादि ॥ “सा क्रुधोत्थाय सहसा ननर्द्द परमाद्भुतम् । तेन नादेन महाता वित्रस्तांश्चाभवन् जनाः । निपेतुः सैनिकाः सर्व्वे मूर्च्छिता धरणीतले ॥ सा रथांश्च गजांश्चापि विवृतास्या भयानका । जघास प्रश्वासवातैः समानीय कुथोदरी ॥ सेनागणास्तदुदरं प्रविष्टाः कल्किना सह । यथर्क्षमुखवातेन प्रविशन्ति पिपीलिकाः ॥ तद्दृष्ट्वा देवगन्धर्व्वा हाहाकारं प्रचक्रिरे । तत्रस्था मुनयः शेपुर्जेपुश्चान्ये महर्षयः ॥ निपेतुरन्ये दुःखार्त्ता ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः । रुरुदुः पृष्ठयोधा ये जहृषुस्तन्निशाचराः ॥ जगतां कदनं दृष्ट्वा सस्मारात्मानमात्मना । कल्किः कमलपत्राक्षः सुरारातिनिसूदनः ॥ वाणाग्निं चेलचर्म्मभ्यां कम्बलैर्यानदारुभिः । प्रज्वाल्योदरमध्येन् करवालं समाददे ॥ तेन खङ्गेन महता कुक्षिं निर्भिद्य बन्धुभिः । बलिभिर्भ्रातृभिर्व्वाहैर्वृतः शस्त्रास्त्रपाणिभिः ॥ वहिर्ब्बभूव सर्व्वेशः कल्किः कल्कविनाशनः । सहस्राक्षो यथा वृत्रकुक्षिं दम्भोलिनेमिना ॥ योनिरन्ध्राद्गजरथास्तुरगाश्चाभवन् वहिः । नासिकाकर्णविवरात् केऽपि तस्या विनिर्गताः ॥ ते निर्गतास्ततस्तस्याः सैनिकारुधिरोक्षिताः । तां विव्यधुर्निःक्षिपन्तीं तरसा चरणौ करौ ॥ ममार सा भिन्नदेहा भिन्नकुक्षिशिरोधरा । नादयन्ती दिशो द्यां खं चूर्णयन्ती च पर्व्वतान्” । इति कल्किपुराणे १६ अध्यायः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-141-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬