🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:49:32 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विविक्त
vivikta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विविक्त १ वि॰ [सं॰]
१. पृथक् किया हुआ । उ॰ साध्य और साधनों को विविक्त करके काव्य के नित्य स्वरूप या मर्मशरीर को अलग निकालने का प्रयास बढ़ता गया ।—रस॰ पृ॰ ५० ।
२. बिखरा हुआ ।
३. पवित्र ।
४. विजन । निर्जन ।
५. एकाकी । अकेला (को॰) ।
६. विवेकशील । विवेकयुक्त (को॰) ।
७. विवेचित । व्याख्यात (को॰) ।
८. गूढ । गहन । सूक्ष्म (विचार या निर्णय) ।
९. मुक्त । रहित (को॰) ।
१०. ज्ञात । व्य़क्त । सुस्पष्ट । उ॰— दर्शकों को ऐसा विविक्त रसानुभव होता है जो और रसों के समकक्ष है ।—रस॰, पृ॰ १८५ ।
विविक्त २ संज्ञा पुं॰ [स्त्री॰विविक्ता]
१. संन्यासी । त्यागी ।
२. एकांत स्थान ।
३. अकेलापन । एकाकीपन (को॰) ।
४. स्वच्छता । शुद्धता । पवित्रता (को॰) ।
विविक्त शय्यासन संज्ञा पुं॰ [सं॰] जैनों के अनुसार वह आचार जिसमें त्यागी सदा किसी एकांत स्थान में रहता और सोता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-विक्त , वि-विक्वस् &c. See below.
वि-विक्त mfn. separated, kept apart, distinguished, discriminated, Kap.; MBh.; BhP.
isolated, alone, solitary, Mn.; MBh. &c.
(ifc.) alone with i.e. intent upon (e.g. चिन्ता-व्˚), MBh.
free from (instr. or comp.), Hariv.; Kum.
pure, clean, neat, trim, Mn.; MBh. &c.
clear, distinct, Hariv.; Kām.
discriminative, judicious (= वि-वेकिन्), L.
profound (as judgement or thought), W.
वि-विक्त m. = वसु-नन्दन or वसु-नन्द, L.
वि-विक्त n. separation, solitude, a lonely place (see comp.)
clearness, purity, MārkP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (987,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विविक्त p. p. 1 Separated, detached, disjoined, abstracted. --2 Lonely, solitary, retired, sequestered. --3 Single, alone. --4 Distinguished, discriminated. --5 Judicious --6 Pure, faultless; Ratn. 1. 21. --7 Profound (as a judgment or thought). --8 Intent on. --9 Devoid of, free from; Ku. 1. 23. --क्तं 1 A lonely or solitary place; विविक्तादृते नान्यदुत्सुकस्य शरणमस्ति V. 2, Ś. 5. 5, Śi. 8. 70. --2 Loneliness, privacy, seclusion. --क्ता An unlucky or ill-fated woman, one disliked by her husband ( दुर्भगा). --Comp. --सेविन् a. seeking solitude, lonely.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0993-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विविक्त त्रि० वि + विच--क्त । १ निर्जने २ पवित्रे अमरः ३ असंयुक्ते च । ४ कर्त्तरि--क्त । ४ विवेकिनि त्रि० मेदि० ५ दुर्भगायां स्त्रियां स्त्री त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4921,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विविक्तं, त्रि, (वि + विच + क्तः ।) पवित्रम् । विजनम् । इत्यमरः ॥ (यथा, गीतायाम् । १३ । १० । “विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्ज्जनसंसदि ॥”) असम्पृक्तः । (यथा, माघे । ११ । १७ । “पुनरुषसि विविक्तैर्म्मातरिश्वावचूर्ण्य ज्वलयति मदनाग्निं मालतीनां रजोभिः ॥”) विवेकी । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-432-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विविक्त" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬