🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:10:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रयत
prayata
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
पवित्र (2.7.49) पवित्र · पूत
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-यत mfn. outstretched, far-extended, RV.; AV.
placed upon (loc.), RV.
offered, presented, given, granted, bestowed, RV. &c. &c.
piously disposed, intent on devotion, well prepared for a solemn rite (with loc. or ifc.), ritually pure (also applied to a vessel and a place, Āpast.; R.), self-subdued, dutiful, careful, prudent, KaṭhUp.; Mn.; MBh. &c.
प्र-यत m. a holy or pious person, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (687,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रयत p. p. 1 Restrained, selfsubdued, holy, pious, devout, purified by austerities or religious observances; keeping the organs of sense under restraint; R. 1. 95; 8. 11; 13. 70; Ku. 1. 58; 3. 16. --2 Zealous, intent. --3 Submissive. --4 Careful, prudent. --तः A holy or pious person.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0756-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयत त्रि० प्र + यम--कर्त्तरि क्त । १ पवित्रे संयते अमरः । प्र + यत--अच् । २ प्रयत्रविशिष्टे त्रि० । प्रपूर्वक यमेर्दानार्थ- कात् कर्मणि क्त । ३ दत्ते च । “प्रयतदक्षिणम्” ऋ० १३१ । १५
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4481,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयतः, त्रि, (प्र + यम् + क्तः । यद्वा, प्रयतते धर्म्माद्यर्थमिति । प्र + यत् + अच् ।) पवित्रः । इत्यमरः । २ । ७ । ४५ ॥ (यथा, मनुः । २ । १८३ । “ब्रह्मचार्य्याहरेद्भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्वहम् ॥” नम्रः । इति रामायणटीकायां रामानुजः ॥ यथा, रामायणे । १ । २ । २४ । “वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः । प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥” प्रयत्नविशिष्टे च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-287-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें