🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:21:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

औपासन
aupāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
औपासन २ वि॰ [सं॰]
१. गार्हपत्य अग्निसंबंधी ।
२. अर्चन या पूजा संबंधी ।
३. पावन । पवित्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपासन m. (scil. अग्नि), (fr. उपासन), the fire used for domestic worship, ŚBr. xii; KātyŚr.; PārGṛ. &c.
(scil. पिण्ड) a small cake offered to the Manes, ŚāṅkhBr. & ŚāṅkhŚr.
औपासन mf(आ)n. relating to or performed at an Aupāsana fire (as the evening and morning oblations), Yājñ. iii, 17; HirGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (239,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपासन a. (नी f.) [उपासन-अण्] 1 Relating to गृह्याग्नि or household fire. --2 Belonging to worship or service, holy, sacred. --नः 1 A fire used for domestic worship. --2 A small rice-ball (पिंड) offered to the manes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0364-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औपासन त्रि० उपास्यते प्रतिदिनमित्युपासनो गृह्यो- ऽग्निस्तत्र भवः अण् । गृह्याग्नौ कर्त्तव्ये सायंप्रात- र्होमादौ कर्म्मणि । गृह्याग्निश्च विवाहाग्निः । तत्र कर्त्तव्यं दर्शितं “नौपासनश्रुतेः” कात्या ०१, १, २, “यदुक्तम् वैतानिकेष्वेवाग्निषुश्रौतं स्मार्तं च कर्त्तव्यमिति तन्न कुतः? औपासनश्रुतेः यत आहिताग्नेरप्यौपासनः श्रूयते पितृमेधे “अद्वारेणौपासनं निरस्यतीति” यदि स्मार्त- मपि वैतानिकेष्वेव क्रियते तदा आहिताग्नेः पितृमेधे औपासनदर्शनं न स्यात् अस्ति च । तस्मात् स्मार्त्तान्यौपा- सने कर्त्तव्यानीति तथा च स्मृतिः स्मार्त्तं कर्म्म विवाहाग्नौ कुर्व्वीत प्रत्यहं गृही । दायकालाहृते वापि श्रौतं वैतानि- काग्निष्विति” । “तस्मिन् गृह्याणीत्यापस्तम्बस्मरणाच्च” । गृहाय हितं गृह्यम् गृहशब्दश्च दम्पत्योर्वर्त्तते तस्मि- न्नित्यावसथ्ये । अतश्च यत्किञ्चिद्दम्पत्योर्हितं कर्म शान्तिक पौष्टिक व्रताङ्गहोमादिकं स्मार्त्तं तत् सर्वमावसथ्येऽग्नौ भवतीति । तथा च खादिरगृह्यसूत्रकारिकायाम् “हो- मानात्मार्थपत्न्यर्थान् कृत्स्नानौपासने न च । परार्थाने- कदेशेऽग्नौ स चान्ते लौकिको भवेत्” अत एव कात्यायनः (कर्मप्रदापे) “न स्वेऽग्नावन्यहोमः स्यान्मुक्त्वैकां समिदाहु- तिम् । स्वकर्म्म सत्क्रियार्थश्च यावन्नासौ प्रजायते । अग्नि- स्तु नामघेयादौ होमे सर्व्वत्र लौकिकः । न हि पित्रा समानीत पुत्रस्य भवति क्वचित्” । अतश्च सीमन्तोन्नयनमपि स्मार्ताग्नावेव कार्य्यम् । अपिच आधानेनोत्पादितानां गार्हपत्यादीनामग्नीनाम् प्रयोजनापेक्षायां सत्यां “गार्हपत्ये हर्वीषि श्रपयत्याहवनीये जुहोति दक्षिणाग्नावन्वाहार्य्यं पवतीति” प्रत्यक्षवचननिर्द्दिष्टैरेव प्रयोजनैर्निराक ङ्क्षाणाम् न सामर्थ्यमात्रेणोक्तादन्यत्र विनियोगः कल्पयितुं शक्यते” । तस्मात् स्मार्तान्यौपासन एव कार्य्याणि इति” कर्कः । विधानपा० तस्यारम्भकालादि निरूपितं यथा गृह्यपरि- शिष्टे “अथ नित्यौपासनं तस्य सतयमारम्भं” इति । शौनकोऽपि यस्मिन्नह्नि विवाहः स्यात्सायमारभ्य तस्य तु । परिचर्य्यां विवाहाग्नेर्विदधीत स्वयं द्विजः । यदि रात्रौ विवाहाग्निरुत्पन्नः स्यात्तथा सति । उपक्रमोत्तर स्याह्नः सायं परिचरेदमुमिति” । इदमपि नवनाड्यतिक्रमे- दृष्टव्यम् । तथा चापस्तम्बसूत्रे भाष्यकृत्सुदर्शनाचार्य्यः । “अस्यचारम्भणं रात्रावेव यदि नव नाड्योनातीताः । [] अतीताश्चेत् परेद्युः सायमेवाग्निहोत्रबेलायामारम्भ इति” । अन्यत्रापि । “प्रातर्होमे सङ्गवान्तः कालस्त्वनु- दिते ऽथ वा । सायमस्तमिते होमः कालस्तु नवनाडि- केति” । अत्रानुदितहोमकालस्तु वाजसनेयिनां वेदितव्यः । तथा च कात्यायनसूत्रम् । “औपासनस्य परिचरणमस्त- मितानुदितयोरिति” । तेषामौपासनसमारम्भोऽपि चतु- र्थीहोमानन्तरमाहितेऽग्नौ भवति न तु विवाहाग्नौ “आव- सथ्याधानं दारकाले दायाद्यकाले वेति” कात्यायनसूत्रात् तद्भाष्यमपि । “दारकालश्चतुर्थ्युत्तरकालः । दायाद्यकालो- धनविभागकाल इति” औपासनात्पूर्व्वं यदि विवा- हाग्निः शाम्येत तदा प्रायश्चितमुक्तं विश्वादर्शे “उद्वा- हौपासनात् पूर्व्वमनले शान्तिमागते । स्थालीपाकं ततः कृत्वा ह्यौपासनमथाचरेत् । नवनाडीभ्य ऊर्द्द्वं चेत्स्थाली- पाकोभवेत्तु वै । औपासने तदा कुर्य्यात् परेद्युः सायमेव- चेति” । तस्य प्रादुष्करणकाल उक्तः आश्वलायनसूत्रे “तस्याग्निहीत्रेण प्रादुष्करणहोममकालौ व्याख्याताविति” तत्कारिकायामपि । “ज्वालयेदपराह्णेऽग्निमस्तं याते दि- वाकरे । पर्य्युह्याग्निं परिस्तीर्य्य पर्य्युक्ष्य च ततः पर- मिति” । स्पष्टमाह कात्यायनः । “सूर्य्ये तु शैलमप
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें