🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:03:19 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

औपासन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

औपासन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

औपासन

अर्थ: गृह्याग्नि से संबंध रखने वाला

व्युत्पत्ति: उपासन-अण् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. औपासन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. औपासन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — औपासन (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाऔपासनःऔपासनौऔपासनाः
द्वितीयाऔपासनम्औपासनौऔपासनान्
तृतीयाऔपासनेनऔपासनाभ्याम्औपासनैः
चतुर्थीऔपासनायऔपासनाभ्याम्औपासनेभ्यः
पञ्चमीऔपासनात् / औपासनाद्औपासनाभ्याम्औपासनेभ्यः
षष्ठीऔपासनस्यऔपासनयोःऔपासनानाम्
सप्तमीऔपासनेऔपासनयोःऔपासनेषु
सम्बोधनहे औपासनहे औपासनौहे औपासनाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — औपासन
औपासन
aupāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
औपासन २ वि॰ [सं॰]
१. गार्हपत्य अग्निसंबंधी ।
२. अर्चन या पूजा संबंधी ।
३. पावन । पवित्र [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपासन m. (scil. अग्नि), (fr. उपासन), the fire used for domestic worship, ŚBr. xii; KātyŚr.; PārGṛ. &c.
(scil. पिण्ड) a small cake offered to the Manes, ŚāṅkhBr. & ŚāṅkhŚr.
औपासन mf(आ)n. relating to or performed at an Aupāsana fire (as the evening and morning oblations), Yājñ. iii, 17; HirGṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (239,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
औपासन a. (नी f.) [उपासन-अण्] 1 Relating to गृह्याग्नि or household fire. --2 Belonging to worship or service, holy, sacred. --नः 1 A fire used for domestic worship. --2 A small rice-ball (पिंड) offered to the manes.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0364-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
औपासन त्रि० उपास्यते प्रतिदिनमित्युपासनो गृह्यो- ऽग्निस्तत्र भवः अण् । गृह्याग्नौ कर्त्तव्ये सायंप्रात- र्होमादौ कर्म्मणि । गृह्याग्निश्च विवाहाग्निः । तत्र कर्त्तव्यं दर्शितं “नौपासनश्रुतेः” कात्या ०१, १, २, “यदुक्तम् वैतानिकेष्वेवाग्निषुश्रौतं स्मार्तं च कर्त्तव्यमिति तन्न कुतः? औपासनश्रुतेः यत आहिताग्नेरप्यौपासनः श्रूयते पितृमेधे “अद्वारेणौपासनं निरस्यतीति” यदि स्मार्त- मपि वैतानिकेष्वेव क्रियते तदा आहिताग्नेः पितृमेधे औपासनदर्शनं न स्यात् अस्ति च । तस्मात् स्मार्त्तान्यौपा- सने कर्त्तव्यानीति तथा च स्मृतिः स्मार्त्तं कर्म्म विवाहाग्नौ कुर्व्वीत प्रत्यहं गृही । दायकालाहृते वापि श्रौतं वैतानि- काग्निष्विति” । “तस्मिन् गृह्याणीत्यापस्तम्बस्मरणाच्च” । गृहाय हितं गृह्यम् गृहशब्दश्च दम्पत्योर्वर्त्तते तस्मि- न्नित्यावसथ्ये । अतश्च यत्किञ्चिद्दम्पत्योर्हितं कर्म शान्तिक पौष्टिक व्रताङ्गहोमादिकं स्मार्त्तं तत् सर्वमावसथ्येऽग्नौ भवतीति । तथा च खादिरगृह्यसूत्रकारिकायाम् “हो- मानात्मार्थपत्न्यर्थान् कृत्स्नानौपासने न च । परार्थाने- कदेशेऽग्नौ स चान्ते लौकिको भवेत्” अत एव कात्यायनः (कर्मप्रदापे) “न स्वेऽग्नावन्यहोमः स्यान्मुक्त्वैकां समिदाहु- तिम् । स्वकर्म्म सत्क्रियार्थश्च यावन्नासौ प्रजायते । अग्नि- स्तु नामघेयादौ होमे सर्व्वत्र लौकिकः । न हि पित्रा समानीत पुत्रस्य भवति क्वचित्” । अतश्च सीमन्तोन्नयनमपि स्मार्ताग्नावेव कार्य्यम् । अपिच आधानेनोत्पादितानां गार्हपत्यादीनामग्नीनाम् प्रयोजनापेक्षायां सत्यां “गार्हपत्ये हर्वीषि श्रपयत्याहवनीये जुहोति दक्षिणाग्नावन्वाहार्य्यं पवतीति” प्रत्यक्षवचननिर्द्दिष्टैरेव प्रयोजनैर्निराक ङ्क्षाणाम् न सामर्थ्यमात्रेणोक्तादन्यत्र विनियोगः कल्पयितुं शक्यते” । तस्मात् स्मार्तान्यौपासन एव कार्य्याणि इति” कर्कः । विधानपा० तस्यारम्भकालादि निरूपितं यथा गृह्यपरि- शिष्टे “अथ नित्यौपासनं तस्य सतयमारम्भं” इति । शौनकोऽपि यस्मिन्नह्नि विवाहः स्यात्सायमारभ्य तस्य तु । परिचर्य्यां विवाहाग्नेर्विदधीत स्वयं द्विजः । यदि रात्रौ विवाहाग्निरुत्पन्नः स्यात्तथा सति । उपक्रमोत्तर स्याह्नः सायं परिचरेदमुमिति” । इदमपि नवनाड्यतिक्रमे- दृष्टव्यम् । तथा चापस्तम्बसूत्रे भाष्यकृत्सुदर्शनाचार्य्यः । “अस्यचारम्भणं रात्रावेव यदि नव नाड्योनातीताः । [] अतीताश्चेत् परेद्युः सायमेवाग्निहोत्रबेलायामारम्भ इति” । अन्यत्रापि । “प्रातर्होमे सङ्गवान्तः कालस्त्वनु- दिते ऽथ वा । सायमस्तमिते होमः कालस्तु नवनाडि- केति” । अत्रानुदितहोमकालस्तु वाजसनेयिनां वेदितव्यः । तथा च कात्यायनसूत्रम् । “औपासनस्य परिचरणमस्त- मितानुदितयोरिति” । तेषामौपासनसमारम्भोऽपि चतु- र्थीहोमानन्तरमाहितेऽग्नौ भवति न तु विवाहाग्नौ “आव- सथ्याधानं दारकाले दायाद्यकाले वेति” कात्यायनसूत्रात् तद्भाष्यमपि । “दारकालश्चतुर्थ्युत्तरकालः । दायाद्यकालो- धनविभागकाल इति” औपासनात्पूर्व्वं यदि विवा- हाग्निः शाम्येत तदा प्रायश्चितमुक्तं विश्वादर्शे “उद्वा- हौपासनात् पूर्व्वमनले शान्तिमागते । स्थालीपाकं ततः कृत्वा ह्यौपासनमथाचरेत् । नवनाडीभ्य ऊर्द्द्वं चेत्स्थाली- पाकोभवेत्तु वै । औपासने तदा कुर्य्यात् परेद्युः सायमेव- चेति” । तस्य प्रादुष्करणकाल उक्तः आश्वलायनसूत्रे “तस्याग्निहीत्रेण प्रादुष्करणहोममकालौ व्याख्याताविति” तत्कारिकायामपि । “ज्वालयेदपराह्णेऽग्निमस्तं याते दि- वाकरे । पर्य्युह्याग्निं परिस्तीर्य्य पर्य्युक्ष्य च ततः पर- मिति” । स्पष्टमाह कात्यायनः । “सूर्य्ये तु शैलमप
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
औपासनऔपासन (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: औपासन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

औपासन 📚 ➤ गृह्याग्नि से संबंध रखने वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
औपासन 📚गार्हपत्य अग्निसंबंधी🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • औपासन: उपासन-अण् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें